Anadolu Tarımının 150 Yıllık Öyküsü

Nevzat Evrim Önal ile "Anadolu Tarımının 150 Yıllık Öyküsü" üzerine konuştuk...

Merhaba. Anadolu Tarımının 150 Yıllık Öyküsü başlıklı kitabınızda, Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminden günümüze Anadolu’nun tarımsal dönüşümünü ele alıyorsunuz. Tarım, akademik alanda rağbet gören bir konu başlığı değil. Neden bu başlıkta çalışmayı seçtiniz?

Merhaba. Gerçekten de, ortada finans sektörünün muhtelif yönlerine dair bu denli popüler çalışma alanları varken, tarım ekonomisi üzerine çalıştığınızda meslektaşlarınız tarafından aklınızdan zorunuz olduğu düşünülüyor. Açıkça ifade edelim, kendi burjuva çerçevelerinden haklılar. Finans uzmanı iktisatçı akademisyenler bankalara, şirketlere raporlar hazırlıyor, danışmanlık yapıyor ve ciddi miktarda para kazanıyorlar. Tarım çalıştığınızda böyle bir olanağınız yok.

Bu aslında emperyalist ekonomi politiğin doğal bir sonucu. Emperyalizmin özü ihraç edilebilir, yani finansal formda bulunan mali sermaye olduğu için, bu formdaki sermaye yapıları emperyalist hiyerarşi içerisinde ticarete ve üretime yönelik yapıları hem kontrol eder durumda hem de onların üzerinde bulunduğu için ana akım iktisat daha çok bu alanla ilgileniyor ve bu alanda yapılan akademik çalışmalar da hem daha “pazarlanabilir” hem de daha “yayınlanabilir” oluyor. Tarım ise üretken sektörler içerisinde dahi hem daha düşük kâr oranlarına sahip, hem de mevsimsel riskler barındırıyor. Dolayısıyla bu alan, toplumsal açıdan ne denli önemli olursa olsun, sermayenin doğrudan yatırım yapmak istediği bir alan olmuyor.

Ben tarım üzerine çalışmayı birkaç sebepten dolayı seçtim. Birincisi; sektörün toplumun büyük çoğunluğu açısından önemi. Tüm insanlık tarım sektöründen sağlanan ürünler ile ya da o ürünlerin işlenmiş haliyle besleniyor. İkincisi; bu sektör kırsal nüfusun büyük bir bölümünü oluşturan köylülüğün başlıca geçim kaynağını oluşturuyor. Sektör daraldıkça ve kapitalistleştikçe, köylülük de giderek topraktan kopuyor ve göç, kitlesel işsizlik gibi pek çok toplumsal sorun bu kopuştan ürüyor. Son olarak; kırsal alandaki sınıfsal ilişkilerin kıra özgün yapısı ve köylülüğün emeğiyle geçinen bir sınıf olarak devrimci potansiyeli, soldaki en temel tartışma başlıklarından biri olageldi. Bu konunun yeniden gündeme gelmesi, köylülüğün çözülmekte olduğu günümüz Türkiyesi’nde özel bir önem taşıyor.

Yani kitabın amacı bu mu? Tarım sektörünün önemini, köylülüğün güncel sorunlarını ve devrimci potansiyelini tekrar tartışmaya açmak?

Tam olarak değil. Benim Anadolu Tarımının 150 Yıllık Öyküsü’nü yazarken iki temel amacım vardı. Bunlardan birincisi Marksist-Leninist teori ve ideolojinin tarıma yönelik tezlerinin Türkiye özelinde bir kez daha ve güncel olarak yeniden üretilmesi, ikincisi ise, tarım kesiminin sorunlarını ve bunlara yönelik ekonomik ve siyasi tartışmaları ülkenin olmasa da sol siyasetin gündemine bir kez daha sokmaktı.

Kitabın şu ana kadar aldığı tepkilere daha sonra geleceğiz. Öncelikle bize çalışmanızın bulgu ve sonuçlarını özetleyebilir misiniz?

Herhangi bir olguyu, bu çalışma özelinde Anadolu tarımını, uzun bir tarihsel dönem boyunca incelemek, söz konusu olgunun bu dönem boyunca değişmeyen bir özelliği olduğu varsayımına dayanmalıdır. Aksi takdirde neden birden fazla bağımsız dönemsel çalışma yerine tek bir dönemsel çalışma yapıldığı açıklanamaz hale gelir.

Ben, kitapta ele aldığım 150 yıllık dönemin (1858-2008), Anadolu tarımının kapitalistleşmesi açısından güçlü bir süreklilik barındırdığını düşünüyorum. Dahası, Türkiye’nin burjuva sınıfının kökenlerinin, büyük ölçüde bu süreçte zenginleşen ağa/eşraf sıfatlı toprak sahiplerine dayandığını, bu sınıfın üzerinde yükseldiği ilkel birikimin de 19. Yüzyıl itibariyle biriktirilmeye başladığını düşünüyorum. Dolayısıyla 150 yıllık öykü, bir kapitalistleşme öyküsü.

Bu yüzden çalışmayı toprakta özel mülkiyetin Osmanlı’da artık yasal hale geldiği 1858 Tarihli Arazi Kanunnamesi ile çalışmayı başlattım. Bahsettiğim ilkel birikim, bu tarihten itibaren, kavuştuğu yasal dayanakların da desteğiyle iyice ete kemiğe bürünmeye; büyük toprak sahipleri de, giderek kendi müstakil sınıf çıkarlarını savunan bir sınıfsal yapıya dönüşmeye başladı. Bu kesim, Kemalist burjuva devriminin maddi arka planını oluşturdu ve cumhuriyetin kuruluşuyla birlikte ülke yönetiminde ciddi bir söz sahibi oldu. Bu dönemeçten itibaren Anadolu’da kapitalist üretim biçimi geliştikçe, büyük toprak sahibi de burjuvalaşmaya ve üzerinden zenginleştiği üretim aracı olan toprağa yabancılaşmaya başladı.

Bu burjuvalaşma süreci, 1960’da toprak ağalarının partisi olan Demokrat Parti’nin iktidardan indirilmesiyle özel bir dönemeç aldı ve 20. Yüzyılın son çeyreğinde tamamlanmış diyebileceğimiz bir noktaya ulaştı. 12 Eylül darbesinin ardından uygulamaya konulan neoliberal ekonomi politik, önce ticareti, ardından bankacılığı teşvik ederken büyük sermaye tarımdan çekildi. Bugün sektörde yaşanmakta olan yıkımın öncüsü olan 1998 IMF programı ve onun ardılları (Kemal Derviş’in Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı ve AKP’nin varlığı dahi şüpheli olan tarım politikası), bu yapı üzerinde yükseldiler.

Öte yandan Anadolu tarımının kapitalistleşmesi kesinlikle “bitmiş” bir süreç değil.

Tam burada araya girip bir soru sormak istiyorum. Sürecin bitmediğini söylüyorsunuz. Diğer yandan çalışmanız bir iktisat tarihi çalışmasını andırıyor. Burada bir tezat yok mu?

Hayır, zira dediğim gibi, süreklilik ve kopuşlarla birlikte yürüyen, ancak henüz bitmemiş, kapitalist üretim biçimi Anadolu’da hâkim olduğu müddetçe de bitmeyecek bir süreç söz konusu. Ben tarihe idealist değil, materyalist bakıyorum. Bence en büyük kopuşların içinde dahi bir süreklilik; bu süreklilik ile yaşanan kopuşlar arasında da diyalektik ilişki vardır.

Dolayısıyla tarihsel süreçler asla devamı olmayan bir takım sonal zirvelere, ideallere ulaşmaz, ancak bazı önemli eşikler atlar, dönemeçlerden geçerler. Bu dönemeçler kitabın ele aldığı tarihsel dönemin alt dönemlerinin milat noktalarını oluşturuyorlar. Böylelikle ortaya hem önemli kırılma noktalarını vurgulayan, hem de bu noktaların arasındaki alt dönemlerin iç sürekliliklerindeki başat belirleyenleri öne çıkartarak inceleyen bir bütün çıkıyor.

Bu aynı zamanda, daha önce başka bir söyleşide ve kimi şifahi eleştirilerde dile getirilen “150 yıl 200 sayfaya nasıl sığıyor?” sorusuna da yanıt teşkil ediyor. Tarihe baktığınızda, eğer net bir çerçeveyle ve bir amaç dâhilinde bakmıyor, “tarım tarihi” gibi genel bir konuda olgular bütününe bakmaya çalışıyorsanız, bulacağınız olgu sayısı sonsuza yakındır. İstediğiniz kadar kendinizi dönemsel veya coğrafi olarak sınırlayın, tarihçi Edward Halett Carr’ın “olgular denizi” diye ifade ettiği bu sorundan kurtulamazsınız veya elinizde bilimsel açıdan güncel geçerliği ve ülkeye faydası çok kuşkulu bir çerçeve kalır. Dolayısıyla bana göre bir ekonomi politik çalışması kendisini, herhangi bir tarihsel veya coğrafi sınırlamadan önce, olgulara dair “tayin edicilik” testiyle sınırlamalıdır; zira herhangi bir dönem ve coğrafyada, ele alınan meseleyi etkileyen sayısız faktör, olay ve süreç olabilir. Ne var ki, bunların içinde başat ve belirleyici olanların sayısı sınırsız değil, aksine çoğunlukla gayet sınırlıdır.

Dolayısıyla, söz konusu mesele Anadolu tarımının kapitalistleşmesi ise, dönemlendirme bu meseleyi etkileyen ana kırılmalar, dönemler ise yine bu olguyu etkileyen başat faktörler doğrultusunda ele alınmalıdır. Bu şekilde çalışıldığında, kanımca 200 sayfa yeterli oldu. Aksi takdirde, bir önem hiyerarşisi gözetmeden bulabildiğim tüm olguları bir bağlama sığdırmaya çalışsaydım, ortada bağlam falan kalmaz, 200 değil 20 bin sayfa dahi yetmezdi. Olgular arasında hiyerarşi değil eşitlik olduğu ve her şeyin “karşılıklı bağımlı” olduğuna dair postmodern tezin, bilimi belirleyici tahlil ve müdahaleler yapmaktan alıkoyan, gerici bir tez olduğunu; bu gericilikle şiddetle mücadele edilmesi gerektiğini düşünüyorum.

O halde kitabınızın güncele dair sonuçları da bulunuyor. Biraz da bunlardan bahseder misiniz?

Böyle sonuçları olmasaydı, en azından bence hayli faydasız bir çalışma olurdu.

Şöyle özetlemek mümkün: Anadolu tarımı uzun süredir “kapitalist” bir nitelikte yapılıyor; ancak bu üretim biçiminin tarım sektöründeki doğal sonuçları olan köylülüğün topraktan kopması, toprak mülkiyetinin merkezileşmesi ve yalnızca tarımsal ürünlerin değil, başat tarımsal üretim aracı olan toprağın da metalaşması gibi dönüşümler bilhassa 1998’den bu yana hız kazandı. Tarımsal destek sistemi tasfiye edildi, tarım sektörüne yönelik kamu kuruluşları özelleştirildi ya da kapitalist şirketler gibi davranan, “kârlı” işletmelere dönüştürüldü. Kooperatiflerden devlet desteği çekildi, Ziraat Bankası kredi verirken iyice seçici, büyük mülk sahiplerine yönelik bir politika uygulamaya başladı vs.

Bunun ilk ve çarpıcı sonucu tarım sektörünün yarattığı istihdamın çözülmesi oldu. 1998 yılında yaklaşık 9 milyon civarında olan tarım sektörü istihdamı, 4,5 milyona dek geriledi. Ayrıca uygulanan politikalar, küçük üreticiyi üretemez hale getirdi ve önemli miktarda küçük mülk kullanılmamaya; köyler yaşlı insanların emekli maaşları ve kentteki çocuklarının yardımlarıyla yaşadıkları yerlere dönüşmeye başladı.

Bu süreç, AKP’nin tarım politikaları tarafından daha da derinleştirildi. Bu politikalar, başka pek çok alanda olduğu gibi bu alanda da devleti vatandaşa hizmet eden değil, kuluna sadaka veren bir konuma getirdi. Bugün köylerde kalan insanlar, yüksek kalite fındık, ihracata yönelik yaş sebze ve meyve gibi kimi ayrıcalıklı ürünleri üretecek olanaklara sahip değillerse, eskisine göre çok daha düşük, ama üretimi teşvik etmeyen destekler alıyor ve bu destekler sayesinde kitlesel olarak topraktan kopmuyor. Ne var ki bu sürecin de geçici olması beklenmeli. Kullanılmayan topraklar nihayetinde değerlendirilmeyen bir üretim aracıdır ve uzun süre boyunca değerlendirilmeyen bir üretim aracı kendisi değersizleşerek el değiştirir. Ben bu çerçevede en geç bir kuşak sonra, Türkiye’nin köy nüfusunun bugünkünden daha da ciddi biçimde azalmış olacağını düşünüyorum.

Diğer yandan, son on yılda tarımsal ürünlerin, bilhassa da tahılların petrol fiyatlarına paralel olarak gösterdikleri istikrarsızlık, bu alanda ciddi spekülasyon fırsatları doğurdu. Bu çerçevede emperyalist sermaye gruplarının azgelişmiş ülkelerde büyük miktarda tarım arazisi satın alıyor ya da uzun süreliğine kiralayarak tasarruf hakkını ele geçiriyor olduğunu görüyoruz. AKP’nin politikaları bu sermaye gruplarına hizmet ediyor. Şu anda Türkiye’de Polatlı, Konya ve Harran ovaları gibi önemli tarım havzalarında ne kadar toprağın yabancıların kontrolüne geçtiğini bilmiyoruz; zira topraklar genelde doğrudan satılmıyor, 49 yıllığına kiralanıyor ve bir özel mülk sahibinin mülkünü bir başkasına kiralaması “ticari” bir bilgi, kamuoyunun da bu bilgiye serbestçe ulaşma hakkı yok.

Bu iki dinamiğin bileşkesi, tarımın giderek daha fazla işçi emeğiyle ve giderek daha fazla yabancı şirketler eliyle yapılması manasına gelecektir. Ben bu tablodan Türkiye sosyalist hareketi için tarım sorununa müdahale etme açısından önemli fırsatlar, dolayısıyla yurtseverlere ve sosyalistlere önemli görevler çıkacağını düşünüyorum.

Yani mevcut durum sosyalistleri çağırıyor…

Kesinlikle, ve 1970’lerden bu yana hiç olmadığı kadar. Ne var ki artık Türkiye sosyalist hareketinin tarıma bakışının bilimsel ve gerçekçi hale getirilmesi gerekiyor. Tarım sektörünün büyük sermaye tarafından ele geçirilmesi ve köylülüğün topraksızlaşarak işçileşmesi kapitalist üretim biçiminin gelişmesinin doğal bir sonucudur. Sosyalist devrimcilik, kapitalist üretim biçiminin gelişme eğilimlerini tersine döndürmeye değil, o eğilimlere içkin çelişkilerin emekçi sınıflarda yarattığı gerilimini, devrimci bir kopuşa doğru örgütleme ve yönlendirme faaliyetidir. Bugün köylünün işçileşmesi de, yabancılara toprak satışı da, tarım işçilerinin insanlık dışı çalışma koşulları da bu çerçevede ele alınmalıdır; zira tüm bu başlıklar, bütünlüklü bir devrimci programın parçası haline getirildiğinde anlam kazanır. Bu sebeple kitabın son kısmında “nasıl bir tarım programı?” sorusunu ele almaya çalıştım.

Kitabınız yayınlanalı 5 aydan fazla bir süre oldu. Bu süre zarfında ne gibi tepkiler/eleştiriler aldınız?

Kitaba dair şu ana dek yapılan sözlü ve yazılı tepkiler genelde olumlu. Bunlar dışında yazılı olarak şu ana dek Hasan Cengiz Yazar bir eleştiri kaleme aldı; ayrıca katıldığım panellerde yöneltilen eleştiriler oldu. Genelde eleştiriler, bekleneceği üzere köylülüğe yönelik çalışmaların devrimci potansiyeliyle ilgiliydi. Köylülüğe yönelik çalışmaların ancak sosyalist devrimci merkezi bir faaliyetin bir parçası olarak anlam taşıyacağını söylediğinizde, yanlış bir özne tayin ediyor ve köylülüğü küçümsüyor olduğunuza dair, çeşitli sertlikteki eleştirilere yanıt vermek durumunda kalıyorsunuz.

Ben bunun, köylülüğe dair çalışmaların çoğunlukla salt köylülüğün ekonomik çıkarlarına yönelik ve çoğunlukla bizzat bu toplumsal yapıya mensup kişiler tarafından yapılıyor olmasından kaynaklandığını düşünüyorum. Eğer devrimci mücadele içerisinde köylülüğe yönelik çalışmaların “kaypak bir zeminde” yürütülmek zorunda olduğuna yönelik tespitinize “bana kaypak dedi” şeklinde yanıt verilebiliyorsa, burada akıl değil duygular konuşuyor demektir ve bu olsa olsa, yanıtı veren kişinin kendisini, üzerinde çalıştığı zeminle özdeşleştirmiş olmasından kaynaklanır.

Ne var ki, mülkiyete dayalı toplumsal ilişkiler, beğenilse de beğenilmese de kendilerini dayatırlar. Herhangi bir iktisadi alanda (bizim örneğimizde tarım ve kırsal kesimde) mücadele yürütecekseniz, sosyalist devrimci bir çerçevenin önceliği bu alandaki mülksüz işçilerdir. Küçük mülk sahibi muhtelif yapılar bundan sonra gelir, zira sınıfsal kimliği mülkiyet sahipliği oluşturur. Zeminin kaypaklık sebebi mülkiyettir, çünkü sosyalizm hedefi açısından özel mülkiyet bir zehirdir. Bir panelde dehşetle gördüm ki, benim bu vurgumu eleştirmek ve asli öznenin küçük mülk sahibi köylülük olduğunu ispatlayabilmek için Türkiye’de mevsimlik işçiliğin önemsiz bir küçük kesim olduğu dahi iddia edilebiliyor.

Türkiye’de Leninizm-Maoizm ayrımı gölgesinde ve Milli Demokratik Devrim-Sosyalist Devrim tartışmasının önemli bir bileşeni olarak yürüyen tarım sorunu tartışması bence bitmiş bir tartışma değildi. Tepkilerin bilhassa bu başlıktan gelmesi de tartışmanın bitmemiş olduğunu gösteriyor. Ne var ki, tarafların teorik pozisyonları bugün değişmiş durumda. Görünen o ki Türkiye’nin sosyalist devrimcileri, Sovyetler Birliği’nin dağılmasını zor da olsa göğüsledi ve bu acı yıkımın altından kalktı. Ancak aynı metaneti Çin Halk Cumhuriyeti’nin yaşadığı burjuvalaşma süreci karşısında milli demokratik devrimcilerin gösterebildiğini söylemek zor, zira ciddi bir teorik-ideolojik deformasyon göze çarpıyor. Başka türlü kitaba getirilen tek yazılı eleştiride, “günümüzde solda, sosyal hareketler siyasi partiler[den] bağımsız olmalı” gibi bir küçük burjuva tezin alıntılanmasını açıklayamayız. Devrimci siyaset devrimci parti ile yapılır ve tarih partisiz “hareket”lerin er ya da geç bir çeşit küçük burjuva sapmaya yöneldiklerini göstermiştir.

http://www.yazilama.com/?q=yazilama-dunyasi/nevzat-evrim-onal-ile-anadolu-tariminin-150-yillik-oykusu-uzerine-konustuk

Harman Yeri

Ekin Ektim Çöllere

Yoldurmadım Ellere

Onüçünde yar sevdim

Ondan düştüm dillere

(Kadir ÜSTÜNDAĞ / Lâdik)

Mevsim yaz. Aylardan Temmuz; sarı sıcakların tabiatı pişirip hamlıktan olgunluğa yollandırdığı bolluk ve bereket mevsimi. Çiftçilikle meşgul köylünün yüzünde tatlı bir tebessümün başladığı mevsim. Neden olmasın? On aydır yolunu gözlediği rızkına kavuşmak üzeredir. Ekim ayında tane tane toprağa serptiği buğdayları şimdi başak başak derme zamanıdır. Niçin sevinmesin? Niçin gülmesin?

Düşünüyorum da aslında biz çok şanslıydık şimdiki çocuklardan. Şimdiki çocukların yedikleri önündeyken yemedikleri peşi sıra koşmaktadır. En güzel şekerlemeler, envai çikolatalar, İnternet, son teknoloji bilgisayar oyunları, Bin bir çeşitli kanal kanal Televizyon, CD, VCD, DVD... Ne mevcutsa hepsi onların emrinde. Ama onlar kuş sesini ancak haporlerlerden duyabiliyorlar. Doğayı filmlerden izliyorlar. Çiçeği saksıda, gökyüzünü evlerinin balkonundan görebiliyorlar. Ama biz böyle mi idik? Biz hayatın içindeydik. Hayat bizim yakamızda biz hayatın koynundaydık.

Siz Hiç Dövene Bindiniz mi?

Türkülere konu olmuştur samanlıklarımız. “Samanlıktan kaldıramadım samanı da Zühtü”, “Halime’yi samanlıkta bastılar” gibi. Deyimlerimiz vardır; “iki gönül bir olunca samanlık seyran olur”. “Samanlıkta iğne aramak” " saman altından su yürütmek" vb. daha niceleri.

Bugün bu samanlıkları hâlâ kullanıyoruz. Harman yeri ve Samanlıklar bir medeniyetin, bir tarım kültürünün iki öğesiydi. “HIRMAN” derdik biz buna. Köyümüzde harman yeri kalmadı artık. Yaşayan bir mevkii adı “Tokmak Hırmanı” var. Oysa yaz gelip buğday başaklarının sararmaya yüz tutup ardından da açık sarıya döndüğü zamanda her evin yakınında bulunan harman yerleri buğday hasadına hazırlanırdı. Genellikle buralar samanlığın önündeki düzlükler idi. Harmanda buğday taneleri sapından ayrılır, saplar saman olarak samanlığa, başaklar da buğday tanesi olarak “HAMBAR”lara doldurulurdu.

Harman mevsimi geldiğinde harman yerinin otları kazmalarla düz bir şekilde kesilerek temizlenir. Ardından “SİTİL” ile hafifce sulanır ve üzerinde içi su dolu “FUCU” bağlı öküz arabası ile dolanılır, zeminin sıkılaşması sağlanırdı. Ardından adım adım her alanı ayaklarla çiğnenerek, yerine göre ağır bir kütük ile dövülerek şimdiki betonsu bir zemin elde edilirdi. Buğday bağları, gemleri çözülüp başak kısımları içe dönük, harmanın merkezine bakacak şekilde harmana serilirdi. Bir çift öküzün çektiği Keskin uçlu çakmak taşları çakılı, kızağı andıran “DÜVEN” lerle gün boyu bu serili ekin sapları öğütülürdü. İlk başlarda belli bir oranda sıkılaşması sağlandıktan sonra dişlilerin daha iyi kesmesi için düvene ağırlık koyma ihtiyacı doğardı. İşte biz çocukların bir yıl boyunca beklediği an gelmiş oluyordu; “Düvene binmek”. Hava sıcak, güneş tepede “potlak kavururken” düvene binmek öyle büyük bir mutluluk verirdi ki bizlere. İşin bittiğine inanmayıp inmek istemediğimizde “öküzler yoruldu” sözüyle o hayvanlara acıdığımız için hemen inerdik düvenden.

“Harman yeri sürseler. Yerine Gül dikseler. Oy Sanem”. Bu bir gelin türküsüdür.  “Aman ne zorumuş Burçak tarlasında burçak yolması” gibi daha nice türkülere konu olan harman zamanı elbette köylünün en meşakkatli zamanlarında birisiydi. Ne  iyi olurdu değil mi harman yerinin sürülüp yerine gül dikilmesi? Ve duaları kabul olundu demek ki nice Sanem’lerin. Ne harmanlar kaldı, ne harman yerleri; ne dövenler kaldı, ne dövenleri çeken öküzler. Ki çocuklar düvene binip, onun altından kayıp giden bir dünyayı seyredebilsinler. Artık mümkünatı yok bunların. Daha kırk yıl öncesinde bütün köylünün, harmanlarının sürüldüğü köylerin harman yerleri vardı. Üç veya dört hafta bir şölen gibi devam eden harman zamanları vardı. İşte siz şimdiye kadar hiç düvene binmedinizse unutun gitsin. Bundan sonra asla binemeyeceksiniz! Ne acı bir şey değil mi? Bir baba olamamak gibi. Bir daha asla düvene binememek.

İçinizde Som Savurmayan Var mı?

Elbette kırk yaşın altındakiler parmak kaldıracaklardır. Üzülerek söyleyelim onlarda bu kültürü yaşayamayacaklar gerçek alanında. Belki ileride köyümüzde festivaller falan düzenler ve bu terk etmek zorunda kaldığımız tarımsal kültür örneklerini sahne ortamında anlık yaşatma ve yaşama fırsatını buluruz.

Som, Özbekistan, Kırgızıstan ve Somali’nin para birimidir. Ayrıca, katışıksız, saf manasına gelen 24 ayar altını ifade etmede kullanılır; som altın gibi. Ancak, harman dövmesinin ardından buğday tanelerinin arasında ince sap saman ve toz toprağın ayrıştırılması için “Yaba” ile havaya savrulması işlemine de “Som Savurma” deniyordu. Som savurabilmek için de ılgıt ılgıt değil çok olmasa da esen bir rüzgâra ihtiyaç duyulur. Bazı zamanlar olurdu ki günlerce rüzgar esmesi beklenirdi. Hatta yağmurlar yağar, mahsül harmanda çürüme riski yaşardı.

Uygun yönden esen rüzgâra karşı yaba ile saman yukarı atılır, rüzgâr samanı uzağa atar, buğdaylar olduğu yere düşerdi. Yel çıkınca bir sevinç kaplardı içimizi. Fakat arada bir rüzgarın yönü değişince havaya savurduğunuz samanın tozlarını tepeden tırnağa üstümüze çökerdi. Ensemizden boynunuzdan giren saman tozları terlerle bedenimizi sarınca, uyuz itler gibi kaşınır dururduk. Öfkelenseniz öfkelenemezsiniz, kızsanız kızamazsınız…  Can da tatlı ürün de… Hani derler ya “Canım burnumun ucunda!..” diye. İşte o anda burnunuzun ucundan damlayan terler, birbiri ardına damlamaya başlayınca rençberliğin, üretmenin, buğdayın, ekmeğin, suyun değerini, nimet oluşunu öyle bir anlardık ki…  Yere düşen bir lokma ekmeği alıp öpüp başımıza, yüzümüze, gözünüze sürüp yerdik. Şimdi bir bütün ekmeği bile çöpe atabiliyoruz rahat rahat.

Harman işi bitince buğdaylar "TOHUMLUK" "KEŞKEKLİK" "BULGURLUK" "EKMEKLİK" adlarında kısımlara ayrılır ardında derelere inip “Ekin Yıkama” işleri başlardı. Buğday taneleri akarsu da özel teknikle bir güzel yıkanırdı. Keçi kılından yapılmış kilimlere serilip güneşte kurutulup ambarlara doldurulan buğdayların bir de değirmen yolculukları olurdu. Değirmende öğütülen buğdaylar “UN”a dönüşür, Elde “Yoğun Elek” ya da “İnce Elek”ten  geçirilen bu unlardan analarımız neler neler “EDER” lerdi bir bir anlatacağız ileride inşallah. Yâlu, Hamursuz, Somun, Patıl gibi Ekmekler; Un Çorbası, kaypak, cimcik, lokma gibi yemekler…

  

“Orak Biçerim Orak. Ellikleri Furarak”

Artık ne “Orak” kaldı ne de “Ellik”. Bitti hepsi. Önce harman sürme işi “POTOZ”lara devredildi. Ardından “DÖVER BİÇER” adını verdiğimiz “Biçer Döverler” köyün en yaka arazilerinde bile yuvarlanmadan çalıştırılır oldular. Bu nedenle artık “orak biçme” merasimleri de yapılamaz oldu köylerimizde.

Oysa ne güzeldi o orak biçerken söylenen türküler. Özellikle Yetişkinler girerdi türküye önce. Ardından diğerleri iştirak eder hep birlikte koro halinde hem biçer hem söylerdik dertli derli. Öyle her türkü değil, özel “gazel” niteliğinde olan türkülerdi. Cami imamlarının olmadığı dönemlerde Hacı Habib dayıdan sonra camimizde fahri olarak en çok Ezan-ı Muhammedî’yi okuyan bir kişi olarak “Hakkicük”  (Hakkı KOŞAR)  emmimin sesini hep duyar gibi oluyorum. Çünkü onun üstüne yoktu acıklı bir orak biçme türküsü söyleyen. (Rabbimiz Cümlesine Mağfiret Eylesin. Amin)

Orağı bilmeyenimiz yoktur. Bir zamanların dünyanın bir kutbu olan Sovyetlerin bayrağındaki orak çekiçin orağı gibi. Ellik ise ekinleri biçerken hem parmaklarımızı oraktan korumak hem de özellikle kolda bir ekin “DESTE” oluşturmak için Sol elin parmaklarına takılan, tahtadan yapılmış “protez parmaklık” ya da “Cadı tırnağı” diyebileceğimiz bir aletti.

Buğdaylar biçilir kısım kısım yere bırakılır. Akşam ya da sabah serinliğinde hafif çiğ düştüğünde bunlar “GEM” ler ile bağlanıp “BAĞ” yapılır. Bu bağlardan önce “CUĞUL” yapılır. Çisesi kuruyunca da ya tarlaya ya da Harman kenarına “YIĞIN” yapılırdı.

Sıcak temmuz güneşi altında öküz arabalarının “MAZU”sunu ne kadar yağlarsak yağlayalım o meşhur özel melodisiyle kağnı sesleri köy içine sığmaz diğer köyleri bile aşardı. Arabalara dağ gibi yüksek yığılan buğday bağları köyün daracık yollarından geçerken ağaçlara ve çalılara takılır. Bazı başaklı ekin sapları bu ağaçlarda çalılarda asılı kalırdı. Eğer arabanın üstündeysek, yeni olgunlaşmaya başlayan karaca eriklerin dallarına uzanarak yakalayabildiklerimizi yer içimizi serinletirdik. Öte yandan tarladan ekin kaldırıldıktan sonra başaklama yapmak gibi bir işimiz daha olurdu. “Başak Toplama” dediğimiz bu işlem ile tarlada kalan tek tük saplı sapsız buğday başakları isteyen herkes tarafından toplanabiliyordu.

Netice itibariyle, tüm bu yapılan işler hep “İMECİ” ya da “KEŞİKLEME” dediğimiz usullerle yapılırdı. Bu işlerin yürütüldüğü esnada geç kızlar ve delikanlılar da çaktırmadan saman altından su yürüterek bir birlerinin gönüllerini fethetme fırsatları yakalarlardı. Aynı zamanda bu imeci ve keşikleme zamanları çöp çatanların kurt misali sisli havaları olurdu. O güneşin altındaki sıcakta ortaya atılan “fiskos”lar insanın içini serinletirdi adeta.

(...) 

Çetin KOŞAR

Köy Günlüğü’nden

Bu Topraklar Kimin?

---

Yukarköy'den Karşıköy.

1970’li yıllarda topraklarımızın rengi genellikle siyahtı. Şimdi arazilerimize bakınca insan hayal kırıklığına uğruyor. Traktörlerin yaygın olarak kullanılmaya başlaması sanki sonun başlangıcı gibi. Meyilli olan arazilerimizin traktörle yukarıdan aşağıya doğru sürülmesi sonucu yüzey kısımdaki çoğu zaman yirmi santimi geçmeyen verimli siyah toprak yok oldu. Ak toprak dediğimiz daha az verimli toprak ortaya çıktı. Örnek kalcıbar yeri dediğimiz mıntıka gibi.

Toprak tahlilleri ve piyasa araştırmaları yapılarak bu arazilerde daha uzun ömürlü ürünler yetiştirilebilir. Hâlbuki öküzlerle sürülen tarlaların toprak kaybı enlemesine sürüldüğü için çok daha azdı. Verimli yüzey toprağını kaybettik. Bu gidişle alttan çıkan beyaz toprağı da herhalde otuz seneye kalmaz kaybederiz. Önce alttan kisli toprak daha sonrada kayalar çıkar her halde.

Verimli tarım topraklarımızı çok hoyratça kullanıyoruz. Hatalı işleme sonucu hızla aşağılara doğru hareket halindeki toprakları sağanak yağmurlar daha da hızlandırarak önce hendeklere oradan derelere derlerden çaylara ve en nihayeti denize gönderiyoruz. Anadolu coğrafyası her yıl kıbrıs adası kadar toprağını erozyon sebebiyle kaybediyor.

Buda yetmezmiş gibi geride kalan toprakları kimyasal ilaçlarla ve kimyasal gübrelerle öldürüyoruz. Bu ilaçları üreten uygar denilen dünya ulusları kendileri kullanmıyor. Ama bizim gibi ülkelere satıyorlar, hatta patent hakkını vererek bizim ülkemizde ürettiriyorlar. Burada belki haddi aşan bir söz kullanacağım “BİZ ONLARDAN DAHA MI AZ ZEKİYİZ?”. Onlar ekolojik dengeyi bozmayacak şekilde biyolojik mücadelelerle tarlalarını işliyorlar. Genel olarak çiftlik gübresi yada yeşil gübre kullanıyorlar. Piyasaya yeni sürülen kimyasal ilaçların ekilen bitki haricinde toprak yüzeyindeki tüm diğer bitkileri yakarak yok ediyor. Yakın bir gelecekte bununda zararları görülmeye başlanacaktır.

  

Topraklarımıza verdiğimiz zararlar bu kadar da değil. Fabrikalarımızı, organize sanayi bölgelerimizi, küçük sanayi bölgelerimizi ve hatta konutlarımızı deyim yerindeyse adam diksen saçak atar niteliğindeki tarım arazilerimize yapıyoruz. Örnek Alaçam küçük sanayi sitesi, afet konutları, tekel konutları ve geyikkoşan göçkün yolu istikametine doğru büyüyen ilçenin kendisi. Bu da yetmiyormuş gibi kurduğumuz sanayilerin ham maddesi olarak da yine verimli tarım topraklarını kullanıyoruz. Tuğla, kiremit ve seramik sanayisi gibi.

    

İnsanoğlunun nüfusu her ne kadar hızı azalmışsa da yinede artıyor. Dolayısıyla daha çok gıda maddesine ihtiyaç duyuluyor. Gıda ürünlerimizi direk bitkisel olanları ekerek ve hayvansal olanları yine topraktan elde etiğimiz yemlerle besleyerek elde ettiğimiz de bir gerçek. Öyleyse topraklarımızı erozyonla kaybetmeyi, çeşitli şekillerde çoraklaşmasını önlemeliyiz Binalarımızı ekilebilir tarım toprakları yerine verimsiz, kıraç arazilere hatta deprem güvenliğini de hesaba katarak kayalık alanlara yapmalıyız.

      

Gelecek nesillere daha yaşanır bir dünya bırakalım. Dünyanın tüm serveti bizim olsa, satın almaya hiç bir gıda ürünü bulamazsak sonumuz ne olur? Zaman zaman bunu göz önünde tutmalıyız. Geleceğimizi bu günden tüketmeyelim.(TOPRAK BABANIZIN MALI DEĞİLDİR ONU ÇOCUKLARINIZDAN ÖDÜNÇ ALDINIZ EMANETİ YERİNE SAĞLAM TESLİM EDELİM)

    

Saygı ve sevgilerimle.

/Hicabi AY

Kösere Taşı / Kösüre Taşı / Köstüre Taşı / Water Stone

---

Köyümüzde kullanılan kösere taşı 10-15 cm. kalınlığında, 25 ila 40 cm. çapında yumuşak huylu yuvarlak (teker gibi) bir taştır. Ortasından delinerek demir bir sap takılır. Bu sap ağaç kamalarla sıkıştırılır. Sapı oluşturan demirin kolay çevrilmesi için hilal şeklinde kıvrılarak tekrar düz bir şekilde dışarıya doğru uzar. Alet kullanılabilmesi için bu saptan tutulur ve insan gücü ile çevrilir. Taşın ortasından geçen demir, genellikle çatal şeklinde birbirine çakılan, iki ağaç üzerine monte edilerek, bir duvara yaslanır ve kullanılmaya hazır hale gelir.

Hemen  hemen kırsal kesimlerde doğup büyüyen herkesin anılarında kösere taşı vardır. Köylerde kesici el aletlerinin bilenmesi için vazgeçilmez bir alettir. Ayrıca el aletleri yapan demirci ustalarının, dükkânlarının bir köşesinde de bulunur. Ancak bunlar genellikle dinamoya bağlı bir aksam ile elektrikle çevrilerek kullanılır.

Balta, nacak, girebi, keser, bıçak ve orak gibi kırsal kesimde tarım işleriyle uğraşanların vazgeçilmez el alet ve edevatların keskinleşmesi için kullanılır. Özellikle yazın, orak biçmelerinde (buğdayların hasadında) orakların bilenmesi için her gün kullanılırdı.

   

Osmanlı Döneminde kılıçların da bilendiği Kösere taşı su dökülerek ıslatılır ve başlanır çevrilmeye. İkinci bir kişi bilenecek aleti dönen taş üzerine yatay vaziyette tutarak başlar bileylemeye. Ara sıra yeniden su dökülür ve arada birde elin başparmağı ile bilenen aletin ağzı yoklanarak keskinliği kontrol edilir. Bu işleme kelimenin tam anlamı ile alet jilet gibi olana kadar devam edilir. Taş dönerken sürtünen demir ve metalin kendine has bir sesi çıkar, su ise taş üzerinde ahenli zik zaklar çizer. Mevlana hazretleri kuyumcu çekicinin sesi ile başladığı semah' ı acaba kösere taşının sesi ile yapar mıydı?

Kösere Çevirme

Kösere ile bileyleme işine biz aslında “Köserleme” diyoruz. Kelime olarak Köserleme, kırpmak, biçmek, düzeltmek manasındadır. Körelmiş bir kesici aletimizi kösere taşına sürterek keskinleştirme işiydi bu.

Kösere bir bileyi taşıdır ancak köserede tek kişiyle bileme işi yapılamaz. Köserleme işi, biri taşı çeviren, diğeri bilenecek aleti taşa tutan iki kişiyle yapılmaktadır. Bu işlem esnasında yönetici aleti taşa tutan kişidir. Ne zaman su döküleceği, ne kadar hızlı ya da yavaş döndürüleceği gibi konular hep kösereyi çeviren değil aleti köserleyen kişi tarafından kararlaştırılıp onun talimatıyla yapılmaktadır.

Çocukluğumuzun bazen en zevkli bazen de en zor işlerinden biriydi kösere çevirmek. Bıçak, balta ve nacak gibi bir iki alet için elbette hiçbir sorun yoktu. Ama bir yıl boyunca hiç kullanılmadan bir kenarda durmuş ve geçen bu süre zarfında iyice paslanmış 5-10 tane orağın ilk defa köserlenmesi esnasında kösere çevirmekten kolumuz kanadımız kırılırdı. Bazen bu hıza köseremizin kendisi de dayanamaz kağnı (öküz arabası) gibi ses çıkarmaya başlar ve bu sesi de sürtünme bölgelerine su dökülerek susturulurdu. Neyse ki şimdi “Döver-Biçer”ler sayesinde ne orak ayı derdi ne de orak köserleme diye bir derdimiz kaldı. Hepsi bitti.

    

Bileyi Taşları  

Kösere taşı dediğimiz taş aslında bir bileyi taşıdır. Biley taşları doğal ve sentetik olarak ikiye ayrılırlar. Doğal olanları direk madenlerden kesilip çıkarılan tamamen homojen olmayan taşlardır. Sentetik taşlar ise çok daha yaygındır. Biley taşları su taşı, yağ taşı, elmas taş, seramik taş gibi çeşitlere ayrılırlar. Bizim kösere taşımız ise bunlardan “Su Taşı” sınıfına girmektedir.

Su taşları, doğal ve sentetik olarak ikiye ayrılırlar. Adlarından da anlaşılabildiği gibi su ile kullanılırlar. Yapısı itibariyle çok ince kumdan oluşmuşlardır. Yumuşak olmalarından dolayı metali çok hızlı kesmeleri, yüzeyi ayna kadar pürüzsüz ve çok keskin yapmaları avantajının yanında yumuşak olduklarından dolayı yüzey düzgünlüklerinin çabuk bozulması bir dezavantajdır. Diğer bileyi taşlarına göre Kösere taşı gerek işlev ve gerekse maliyet açısından en avantajlı olanıdır.

/Hicabi AY

Tarımsal Aletlerimiz

---

Fotoğraf Albüme Ulaşmak İçin Tıklayınız

Köyü terkedip kentlere üşüşmeden evvelki yaşantımızda geleneksel kültürümüzle oluşturduğumuz ve iç içe bir hayat sürdüğümüz alet-edevatlarımız. Başka bir deyişle Tarımsal Kültür Ürünlerimiz.

Gübre

---

GÜBRELEME VE GÜBRE TÜRLERİ

Tarımsal üretimin artırılması için, toprak işlenmeli, ekilmeli, sulanmalı, hastalık ve zararlılarla mücadele edilmelidir. Bütün bu işlemlerin yanı sıra bitkiyi besleyici, üretimi artırıcı çarelere de başvurmak gerekir.

Bitkiler de insanlar ve hayvanlar gibi gelişmeleri için beslenmek zorundadırlar. Bitkiler besinlerinin büyük bir kısmını topraktan kökleri vasıtasıyla alırlar. Toprakta, yetiştirilen bitkilerin ihtiyacını karşılayacak miktarda besin maddesi yoksa gübreleme vasıtasıyla toprağa bitki besin maddesi verilmesi gerekir. Toprak eğer beslenmezse, bir süre sonra besin maddelerinin eksilmesi nedeniyle üretim azalır. Yeterli ve kaliteli ürün alabilmek için toprağın beslenmesi gerekir.

Bu dersimizde gübre nedir, gübreleme nedir, gübre çeşitleri ve gübrelerin yapısında neler bulunduğunu ve gübrenin bitkiye ve toprağa sağladığı faydaları göreceğiz.

UYGUN GÜBRELEME BOL MAHSUL BOL PARA DEMEKTİR.

Bitkisel üretimde, amaçlanan verimin ve kalitenin sağlanabilmesi için organik ve inorganik kaynaklardan yararlanılır.

GÜBRE NEDİR?

İçerisinde bir veya birkaç bitki besin maddesini birada bulunduran bileşiklere gübre denir.

GÜBRELEME NEDİR?

Gübrelerin toprağa veya doğrudan doğruya bitkiye verilmesi işlemine de gübreleme denir.

Gübreler yapılarına göre işletme ve ticari gübre olmak üzere iki gruba ayrılır.

İŞLETME GÜBRELERİ

İşletme gübrelerinin hayvan gübresi, yeşil gübre, kemik unu, kan tozu, boynuz ve tırnak tozu gibi çeşitleri vardır. Ancak işletme gübreleri içerisinde en çok, hayvan gübresi kullanılır.

AHIR GÜBRESİ NEDİR?

Ahır hayvanlarının ve katı dışkıları ile yataklıklarının artıklarından oluşan karışıma ahır gübresi denir.

FAYDALARI NELERDİR

Ahır gübreleri bitkilerin gelişimi için gerekli besin maddelerini sağlar. Aynı zamanda toprağın yapısını tarıma uygun hale getirir. Toprağın fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerini düzenler.

Ahır gübresinin toprağa verilmesi sonucu toprağın su tutma kapasitesi artar, geçirgenliği olumlu yönde etkilenir. Böylece ahır gübresi, suyun toprak yüzeyinden bağımsızca akmasına buharlaşmasına ve tarıma elverişli toprakları taşıyıp götürmesine engel olur. Gübreleme ile toprağın tarlada tutulması erozyon tehlikesine karşı tedbir olarak düşünülmelidir.

Ahır gübrelerinin uygulandığı topraklar daha kolay tava gelir ve işlenmesi kolaylaşır. İnce yapılı kumlu toprakların parça bağlılığını gevşetir, hava boşluklarını artırır ve toprağa bitki gelişimi için uygun bir yapı kazandırır.

Ahır gübrelerinin nemli özelliklerinden biri de zengin mikro-organizma kaynağı olmasıdır. Toprakla karıştırılan ahır gübresi, topraktaki mikro-organizma sayısını ve etkinliğini artırır, biyolojik değişimlerin hızlandırılmasını sağlar.

Hayvanlar yedikleri yemlerdeki besin maddelerinin ancak 45'inden yararlanabilirler. Yemde bulunan bitki besin maddelerinin yarısından fazlası dışkı ile ahır gübresine geçer. Bu nedenle ahır gübreleri içerdikleri besin maddelerinden dolayı, bitki için de zengin bir besin kaynağıdır.

BESİN MADDELERİ NEYE GÖRE DEĞİŞİR

Ahır gübrelerinin içerdiği bitki besin maddeleri, elde edildikleri hayvanın türüne göre farklılıklar gösterir. Koyun ve tavuktan elde edilen ahır gübrelerinin besin maddesi kapsamı, sığır ve beygirden elde edilen gübrelere oranla daha yüksektir. Genç hayvanların gübreleri azot, fosfor, potasyum ve kalsiyum gibi bitki maddeleri açısından, yaşlı hayvanlardan elde edilen gübrelere göre daha düşüktür. Çünkü genç hayvanlar, kemik ve kas yapılarını geliştirmek için besin maddeleri ile proteinlere daha fazla gerek duyarlar ve kullanırlar.

AHIR GÜBRELERİNİN BİTKİLERE YARARLI OLMASI NELERE BAĞLIDIR

Ahır gübresinin bitkilere yararlı olabilmesi için, içerdiği karbon/azot oranı büyük önem taşır. Bu oran yataklıkla birlikte taze sığır dışkısında 60/1 beygirde ise 40/1 dir. İyi bir ihtimar ve yanma ile gübredeki karbon/azot oranının 15/1 veya 20/1'e düşürülmesi gerekir. Ahır gübresi taze halde toprağa verilirse yüksek olan karbon/azot oranından dolayı, bitki bundan yararlanamaz, toprakta kurur. Bu nedenle ahır gübresinin ihtimarı ve fermantasyonu gerekir.

Ahır gübresindeki organik madde ve besin maddeleri kaybını önlemek için, gübre tarlaya verilir verilmez pullukla toprak altına gömülmelidir. Aksi halde, gübre tarlada bekletilme süresine bağlı olarak değerinden çok şey kaybeder.

YEŞİL GÜBRE

İşletme gübrelerinden biri de yeşil gübredir. Yeşil gübre baklagil cinsi bitkilerinden seçilir. Baklagiller havanın azotundan yararlanarak, köklerinde azot depolayan ve toprağın azotça zenginleşmesini sağlayan bitkilerdir.

TİCARET GÜBRELERİ

Gübreler içerisinde en sıklıkla kullanılan tür, ticaret gübreleridir. Gübre bayilerinde satılan ticaret gübreleri, bileşimlerinde bir veya birden fazla bitki besin maddesini birarada bulundurur. İşletme gübrelerinden farklı olarak yüksek miktarda bitki besin maddesi içerir ve suda kolayca çözünürler.

ÇEŞİTLERİ

Ticaret gübreleri içerdikleri besin maddelerine göre;

Azotlu

Fosforlu

Potasyumlu

Kompoze gübreler olarak 4 ana gruba ayrılırlar.

AZOTLU GÜBRELER

Amonyum sülfat

Amonyum nitrat ve

Üredir.

Şimdi bu gübreleri kısaca tanıyalım.

Amonyum Sülfat:

Amonyum sülfat, beyaz renklidir. Ve toz şekere benzediği için halk arasında şeker gübre olarakta bilinir. Kimi zaman açık yeşil, açık mavi veya grimsi yeşil renkli de olabilir. Terkibinde % 21 azot bulunan amonyum sülfat, asit reaksiyonlu topraklarda uzun süre kullanılırsa asitlenme yapabilir. Bu nedenle amonyum sülfat yerine amonyum nitrat kullanılmalıdır.

Amonyum Nitrat:

Amonyum nitrat, kireç ihtiva eder ve 100 kilosunda 20 ile 26 kg arasında saf azot vardır.

Üre:

Azotlu gübrelerden üre, içerisinde en fazla azot bulunduran gübredir. 100 kilogramında 45-46 kilo saf azot bulunur. Suda tamamen erir, beyaz renkli ve yuvarlak tanelidir. Üre bütün bitkilere rahatlıkla uygulanır. Sonbahar ve İlkbahar gübrelemelerinde, bitkinin gelişme dönemlerinde de kullanılabilir. Ürenin fazlaca verilmesi gerektiği durumlarda, verilecek miktar birkaç kısma bölünerek uygulanmalıdır.

FOSFORLU GÜBRELER

Süperfosfat

Triple süperfosfat olmak üzere iki çeşittir.

Süperfosfat:

Süperfosfat danecikler halinde yani granül görünümdedir. Açık gri veya boz renkli olan süperfosfat içerisinde % 16-18 oranında suda eriyebilen fosfor asidi vardır.

Triple süperfosfat:

Fosforlu gübrenin diğer bir çeşidi de triple süperfosfattır. 100 kilogramında 43-46 kilo arasında fosfor asidi vardır. Kirli beyaz veya gri danecikler halindedir. Uzun süre rutubetli yerlerde saklandığında su çekerek topaklaşır. Eğer topaklaşmış ise bu kesekler kırılarak kullanılabilir.

POTASYUMLU GÜBRELER

Ticaret gübrelerinin potasyum içerenleri de iki tanedir. Bunlar;

Potasyum sülfat

Potasyum nitrattır.

Yurdumuz toprakları genelde potasyum bakımından yeterli durumda olduğundan, potaslı gübre tüketimi de sınırlıdır. Potasyum sülfat % 48-52 oranında potasyum bitki besin maddesi içerir. Potasyum nitrat ise % 46 oranında potasyum bitki besin maddesi içermektedir.

Potasyumlu gübreler ancak, toprak analizi yaptırıldıktan sonra verilen tahlil sonuçlarına göre ihtiyacı olan yerlerde, uygun miktarda kullanılmalıdır.

KOMPOZE GÜBRELER

Kompoze gübreler birden fazla bitki besin maddesini birarada bulundururlar. Kompoze gübrenin içerisindeki bitki besin maddeleri azot, fosfor, potasyumdur. Bunlar sırasına göre % olarak ifade edilir.

Örneğin 15-15-15 terkibindeki bir kompoze gübrenin 100 kilogramında 15 kilo saf azot, 15 kilo fosfor, 15 kilo da potasyum oksit var demektir.

Diamonyum fosfat:

Diamonyum fosfat 20-20-0, 26-13-0 ve 15-15-15 terkibindedir. Diamonyum fosfat fosfor ve azot gibi iki önemli bitki besin maddesini içerir. Koyu gri veya kirli beyaz renkli danecikler halindedir. içerisinde her bir kilo azota karşılık, yaklaşık 3 kg fosfor bulunur. Bütün bitkilerde kullanılabilir. Diamonyum fosfatın 100 kilosunda yaklaşık olarak 65-70 kg. saf bitki besin maddesi vardır.

20-20-0 terkibindeki kompoze gübrenin 100 kilosunda, 20 kilo saf azot, 20 kilo saf fosfor var; potasyum ise yok demektir. Gri-kahverengi granüller halindedir. Uygun şartlarda uzun süre saklanabilir ve her türlü toprakta kullanılabilir.

15-15-15 şeklindeki kompoze gübrede azot, fosfor ve potas gibi temel bitki besin maddeleri vardır. Bu gübrenin 100 kilogramında 15 kilo saf azot, 15 kilo fosfor, 15 kilo potas vardır.

AŞILAMA

Gübreleri incelerken bitkilerde ürün veriminin ve kalitesinin artırılmasında özellikle baklagiller için uygulanan aşılama yönteminden de söz etmek gerekir.

Baklagil bitkileri havadaki serbest azotu kendi başlarına kullanamazlar, bunun için gerekli bakterilerin toprakta bulunmaları şarttır. Eğer toprakta bakteri yoksa, baklagil tohumları ekilirken bu tohumların hazırlanan mikrobiyal gübre veya nodozite bakteri kültürü ile kaplanması gerekir. İşte bu işleme de AŞILAMA denir.

Baklagil tohumları aşılanarak ekilirse bitki köklerinden gelişmenin erken dönemlerinde nodozitler oluşur. Özellikle azot eksikliği görülen topraklarda, bitkiyi aşılamanın yararları belirli şekilde görülür.

Ayrıca toprağa uygulanacak azotlu gübreden de kazanç sağlanmış olur. Baklagil bitkileri için kullanılacak bakteri kültürleri, ekimden 1-2 ay önce Toprak Gübre Araştırma Enstitülerinden veya Köy Hizmetleri Araştırma Enstitülerinden sağlanabilir.

Gübreleme şekilleri:

Gübre toprağa, banda verme, serpme, üstten veya yandan gübreleme, püskürtme, damla sulama şekillerinden hangisi uygunsa o şekilde verilir. Gübreyi yukarda belirtilen şekillerden biri ile uyguluyorsak uygulamaya geçmeden önce, ne miktarda verileceğinin belirlenmesi önemli bir konudur.

Gübrenin az veya fazla verilmesinin pek yararı olmayacağının da bilinmesi gerekir. En uygun gübre türüne ve miktarına karar verebilmek için, mutlaka ekilecek tarladan toprak örneği alınmalı ve tahlil yaptırılmalıdır.

Toprağa uygun gübrenin cins ve miktarını tespit eden laboratuvarlar, toprak analizi yolu ile raporlar hazırlayarak çiftçiye yardımcı olurlar.

Laboratuvarlarda toprak örnekleri, kimyasal yollarla analiz edilir.

TOPRAK ANALİZİ NEDİR?

Toprak analizi ile toprak içerisindeki bitkiye yarayışlı bitki besin maddeleri, Potasyum, fosfor ve kireç miktarları belirlenir. Toprağın ihtiyacı olan gübreler, bir rapor halinde düzenlenerek çiftçiye ulaştırılır. Böylece bitkide toksik etki yapacak kadar, aşırı gübre kullanımında önüne geçilir.

Gübre kullanımında en ekonomik yol toprak analizidir. Bunun için yapılması gereken tek şey kurallara uygun olarak alınan toprak örneğinin laboratuvarlara ulaştırılmasıdır.

TOPRAK ÖRNEĞİ ALIRKEN NELERE DİKKAT ETMELİYİZ

Toprak örneği alınırken tek yıllık veya çok yıllık bitkilerden hangisi ekilecekse ona uygun olan yöntem seçilmelidir. Tek yıllık bitkilerde toprağın 20 cm derininden örnek alınır.

Çok yıllık bitkilerde ise toprağın derinlemesine örneklenmesi gerekir. Toprak örneği 20-40-60 cm derinliklerden alınabileceği gibi, gerekli görülürse 90 ve 120 cm derinden de alınabilir.

Toprak örneği alınırken, toprak yüzeyi temizlenir ve kürek istenilen derinliğe kadar batırılır. İlk alınan toprak bir kenara konur. İkinci alınan toprak ise temiz bir leğene boşaltılır. Tarlada zik-zaklar çizerek topraklar biriktirilir. En son topraklar paçal yapılır ve torbalanır. Alınan toprak örneğinin 1 kg'dan az olmamasına dikkat edilmelidir.

Bir kağıda, ad, soyad, toprak örneğinin nereden alındığı gibi bilgiler yazılar örnek torbasının içine konulur. Etiketler mutlak kurşun kalemle yazılmalıdır. Torba muayyen bir yerinden delinerek, nemin kağıdı parçalamasına engel olunulmalıdır. Alınan bu örnekler, laboratuvara gönderilir.

Laboratuvar sonuçlarına göre, uygulanacak gübre cins ve miktarı tespit edilmiş olur.

Kaynak:

Tarım Bakanlığı Yayınları

TEKNİK METİN YAZARLARI

Doç. Dr. İbrahim GEDİKOĞLU

Zir. Yük. Müh. Fikret EYÜPOĞLU

Doç. Dr. Naci KURUCU

Dr. Süleyman ALTINTAŞ

Editör Zir. Yük. Müh. Erdem ÖNER

http://www.bahce.biz/gubre/gubreleme.htm