Akbulut Köyü'nde Ecünnü Hikayeleri - 1

Sordanköy’deki camiye apelle (hopörler) takılmadan önce namaz vaktinin girdiğini bildirmek için önce boru çalınır ardından Ezan-ı Muhammedî okunurdu. Sarımsak’tan Pala Dursununoğlu Tekin Çelenk, bir kapı açtı ve “bu boru çalındığı dönemlerde bolca cin, peri ve ecünnü hikayeleri duyduğunu” söyledi ve kapıyı kapatmadan gitti. Bende şimdi bu açık kapıdan içeri girip şu ecünnü hikayelerine bir göz atmaya karar verdim.

Cin Nedir?

Uzun uzun izah ve tariflerle uğraşmak yerine kısaca söyleyelim ki “Duyularla idrak edilemeyen ve insanlar gibi ilâhî emirlere uymakla yükümlü tutulan varlık türüne cin denir.” Kur’an-ı Kerim’de Yüce Rabbimiz; “Andolsun biz insanı, kuru kara çamurdan, şekillenmiş kara balçıktan yarattık. Cinleri de daha önce, zehirli ateşten yarattık." (el-Hicr 15/26-27) diye bildiriyor.

Bu Ayet-i Kerime’den de anlaşılacağı üzere Cinler İnsanlardan önce yaratılmışlardır. Vasıflarına bakarsak; İnsanlara nispetle daha üstün bir güce sahiptirler. Meselâ kısa sürede uzun mesafeleri kat edebilir, insanlar tarafından görülmedikleri halde onlar insanları görür, insanların bilmediği bazı hususları bilirler; fakat gaybı onlar da bilemezler. Gökteki meleklerin konuşmalarından gizlice haber almak isterlerse de buna imkân verilmez. Evlenip çoğalırlar. Bizden daha uzun süre yaşarlar. İblîs de cinlerdendir ve insanların yanı sıra cinlerden de yardımcıları vardır.

Cinler de bizim gibi mümin ile kâfir gruplarından oluşur. Cinlerin atalarına CÂN adı verilir. GUL, İFRİT gibi çeşitli türlerden oluştuğu kabul edilen cinler eski Araplarda bazan HİN kelimesiyle ifade edilmiştir. Farsça ’da cin karşılığında PERÎ ve DÎV kelimeleri kullanılır.” (islamansiklopedisi.org.tr)

İnsanlar ve Cinler (İns-ü Cin), aynı dünyada yaşasa da aslında ayrı dünyaların varlıklarıdırlar. Aynı zamanı ve aynı mekânı paylaşıyoruz. Bu nedenle İnsan Milletiyle Cin Milletinin yollarının sık sık kesişmesi yasaklanmış olsa da normaldir. Çünkü imtihan dünyası bu dünya.

Cinler daha çok çeşme başları, çay ve dere yatakları gibi akarsu kenarları ile ev dışında çamaşır yıkama ve pekmez kaynatma işleri için kurulan ATEŞ KÜRELERİ’nin bulunduğu yerlerde kümelenirler. Her ne kadar biz BATIL İNANÇ desek de insanlarla teması bu alanlarda kurarlar. Örneğin, “ateşe, küle, rüzgâra karşı ve suya çiş etmek kötülük getirir inancı” buradan gelmektedir. Temas anları akşamın alaca karanlığında ve gece vaktinde olmaktadır. Tabi herkesle temasa geçemezler. Temasa geçecekleri kişilerde şu dört halden birinin olmasını gözlerler ve hoşlandıklarıyla temasa geçerler; “Aşırı öfkeli, aşırı korkan, nefsine düşkün ve aşırı gaflet.”

“Cin Çarpması, Cinlenmek ve Dellenmek” olarak adlandırılan bu temas hali basamak basamak olabilir. Cinlerin hışmına uğrayıp eli, dili, dimağı, kolu ayağı tutularak sağlık sorunları yaşayanların olduğu gibi, Cinlerin hışmına uğrayıp evi ocağı yakılarak malından mülkünden olanlar da vardır. Cin taifesiyle iyi ilişki içine girip onlardan altın gümüş gibi değerli madenler temin etmek (define bulmak) hatta onlarla evlilik yoluyla (daha ziyade güzel peri kızlarının cazibesine kapılarak onlara damat olmakla) akraba olmak da bir cinlenme türüdür. Altın ve Peri Kızından bahsedince birilerimizin iştihası kabarmış olabilir, bu nedenle tekrar edelim ki Cinlerle İnsanların temas kurması dinen caiz değildir. Bu durum Cinlere ve İnsanlara ayrı ayrı bildirilmiştir. Ona göre, bu yasağı delenleri Cin Çarpmasa bile mutlaka Allah (cc) çarpar. Benden söylemesi. Ha olur da, biz istemediğimiz halde Cinler bize “musallat” olursa, işte bu defa “içimize kaçan” bu Cin’i çıkartmak için “Cinci Hocalar” bu günlere duruyor. Eve çağırılan Cinci Hoca, okuyup üfleyip evi bir güzel “dezenfekte” eder, “cinçık, cinçık” nakaratları eşliğinde davul dövülerek yapılan cin çıkarma merasimi ardından yazdığı “muska” ve diğer “cin çıkarıcı ve tutulum sağaltıcı” reçeteler yazar ki bunlar bir bardak suda bir gün bekletilip içilen ya da hastanın yemeğine gizlice katılan “dualı nesne”lerdir.

Mevzuyu biraz “latifeli” bir dille anlatıyorum, bir anti parantez daha açalım da mesele yanlış algılanmasın. “Yoldan çıkmış Cinlerin İnsanlara verdiği bu zararları def etmenin tek çaresi “ÜFÜRÜKÇÜ” dediğimiz “Cinci Hoca”lardır. Tabi cinci hocalar da neredeyse cinler kadar şaibeli, netameli, şüphe çekici varlıklardır. Ancak bize düşen, her işte olduğu gibi bu işte de “EHİL” olanı seçmek, cinden kurtulacağım diye kendimizi tutup, içimize kaçan cinden daha tehlikeli birinin kucağına oturmaktan korumalıyız. Unutmayalım “kötü doktor candan, kötü hoca dinden eder.” Bazı hastalıklar vardır; doktor doktor gezer çare bulamayız. Bir hayırhah doktor da çıkar “bu hastanın bizimle işi yok, iyi bir hocaya gösterin” der ya!.. İşte bu durumda hani doktorlar için söylendiği gibi Allah (cc), cinci hocaların ne eksikliğini göstersin, ne de bizi onlara muhtaç etsin.

Gelelim, gece mezarlık kenarından ya da içinden geçme sorunsalına. Hemen söyleyeyim; yok böyle bir sorun, bu bizim “su-i kuruntumuz.” Kayışyeri mezarlığımız Rahmetli Muhtarımız Ali Rıza BAKİOĞLU tarafından “KÖY MEZARLIĞI” olarak tanzim edilmeden evvel yetişkinlerimizi Gelemet Köyü mezarlığına, sâbilerimizi de ÇOCUK MEZARLIĞI dediğimiz Köyaltındaki mezarlığa defin eder/gömerdik. O günlerde köyümüzün tek mezarlığı olan bu Köyaltı Mezarlığı bizim için adeta bir oyun alanıydı. Orta yerlerde yetişkin mezarları olsa da kim olduklarını bilmediğimiz için kaale almaz, aralarında kendi kardeşimin de olduğu bu mezarlıkta mezarlar arasına yatarak saklanır, simecük (saklambaç) oynar, ödünç aldığımız mezar taşlarının üzerine üç taş, dokuz taş ve on iki taş çizgileri çizer zeka oyunları oynar, olmadı büyükçe taşları yola çıkarır, vücut geliştirici DİKME TAŞ oyunu oynar, en sonunda da sağlam kalanlarını yerlerine bırakırdık. Bir dünyalı olarak uhrevi hayatla sanki iç içe yaşardık. Ancak, Alaçam’a giderken yanlarından geçtiğimiz diğer köy mezarlıklarında işin rengi değişir, buralar bizim için endişe kaynağı olurdu. Özellikle akşama kaldıysak ki okul zamanı hep kalırdık, bildiğimiz bütün duaların okunması biter, mezarlık bitmezse paçalarımız tutuşurdu. Islık çalmak mı dersiniz, ilahi söyleyip türkü çığırmak mı dersiniz ve en kötüsü panikleyip “arkana bakarak kaçmak mı” dersiniz, ne derseniz deyin, hepsini yaşardık. Kaçarken arkamıza bakardık, çünkü koşarken ayaklarımıza takılıp sağa sola fırlayan her bir çakıltaşı birer atlı olup üstümüze üstümüze gelirdi. Çocukken bilmediğimiz şeyleri büyüdükçe öğrendik ve korku dünyamızın figürlerini çoğalttık. Kısacası, “biz büyüdük ve kirlendi dünya.”

Ecünnü, Gulyabani, Hortlak gibi korku kahramanlarımız tüm dünyada olduğu gibi yurdumuzda da KORKU SEKTÖRÜNÜN ürettiği değerlerdir. Konumuz olan Ecünnülerin ecinni, ecünlü gibi farklı söylenişleri bulunur. Tam olarak nasıl bir canavar oldukları net olarak bilinmez. Ecünnü hikâyelerinin anlatıcıları hiçbir zaman birinci yani ilk gören değil de genelde ikinci, üçüncü şahıslardır. Korku sektörü dedik ya işte filmlerde gördüğümüz ZOMBİ, DRACULA, GULYABANİ bunlara birer örnektir. İnsanlara kötülük yapanlara ÖCÜ deriz hatta büyükler “laf dinlemeyen” küçük çocukları bunlarla korkuturlardı. Daha sonra Avrupa pedogojik açıdan çocukların psikolojisini dumura uğratmamak için SEVİMLİ HAYALET çizgi filmi gibi hayaletlerin sevimli(!) olanlarını da piyasaya arz etmişti.

Ecünnü dediğimiz tayfa sadece bizde yani İslam Dünyasında olan bir fantezi değildir. Batı ve özellikle Hıristiyan ülkelerin edebiyat ürünleri, Cin ve Peri ağırlıklı Doğu masallarına beş çeker. Ünlü Rus yazar Fyodor Mihayloviç DOSTOYEVSKİ’nin ''Ecinniler'' adlı romanını duymanımız yoktur. 1872 yılında yayınlanmış romanında yazar “19. yüzyılın ikinci yarısında Ateizm, Nihilizm ve Sosyalizm gibi ideolojilerle birlikte Batı düşüncesinin Rusya ve Rus insanı üzerindeki etkilerini ele alır ve eleştirir.”

Öte yandan, vakti zamanında, Ortaçağ Avrupasında yetenekli akıllı kişilerin ecinni olduğuna, cinlerden bilgi aldığına inanılırmış. Hatta bu yüzden onlara GENİUS denirmiş. Genius İngilizce'de “deha, dâhi ve üstün kabiliyetli” anlamına gelir.

Üç Harfliler

Cin öyle bir varlıktır ki insanlar ismini söylemeye bile korkuyor ve “üç harfliler” diyor. Çünkü insanları gözleyen ve insanların kendileriyle ilgili neler konuştuğunu araştıran bir cin grubu vardır. Hani üç bakla ile falımıza bakıp “neyse halin çıksın falin” diyerek “neyse ne, sana ne” diyemediğimiz halimizi ortaya çıkaran falcılar vardır ya! Hah, işte bu herkeslerden(!) sakladığımız gizli hallerimizi pat diye söylemeleri, ve bizim de “anaaa, valla bildi la” diye ağzımız bir karış açık bir vaziyette hayret ettiğimiz durum vaziyetleri bu dedikoducu cinlerin maharetiyle olmaktadr.  Biz onları göremiyoruz ama onlar bizi görüyorlar ya bazen kılık değiştirip bizim görebileceğimiz şekle girdikleri de olur. İşte insanlar kendi aralarında gizli gizli konuşurken “sus, yavaş konuş, YERİN KULAĞI var, bir duyan olur” dedikleri konu budur. “Cin” demekle sanki cinler bize bir kötülük yapacakmış vehmine kapılan insanlar gizli sırlarının ifşa edilmesi gibi korkularından olsa gerek cin’e cin demek yerine şifreli konuşarak “üç harfliler” demeyi tercih etmektedirler. Cin adını telaffuz etmedikleri gibi cin saldırısına uğramayı, cinlenmeyi de “iyi saatte olsunlar” olarak tanımlamaktadırlar. Yani cinler "iyi, hoş olsunlar da bize dokunmasınlar" düşüncesine dayanır. Bu aslında “tırsmışlık” alametidir. Oysa bizler “Şeytana papucunu ters giydirecek” kadar mistisizmde ileri gitmiş insanlarız.

Üniversitelerimizin AÖF ve İİBF’lerinin İktisat ve İşletme bölümlerinde okuyanlar çok iyi bilir, ünlü iktisatçı Adam Smith (Edım Simit) tarafından söylenen bir söz vardır. “LAİSSEZ FAİRE, LAİSSEZ PASSER / Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler.” Gerçi Adam bu sözü mal ve hizmetlerin serbest üretim ve dolaşımı için söylemiş olsa da Cinler için bunun kıymet-i harbiyesi yoktur. Onlarda kapı ve duvar bulunmaz; kapı çalma, duvar atlama dertleri yoktur. Hatta izin almadan bizim bedenimizden, içimizden bile geçerler. (Sanki yol geçen hanıyız!...) Ama bizde de öyle insanlar vardır ki onlar da cinlerin içinden geçerler. Buna misal 2005 yılında çekilen yerli korku filmi D@BBE 'dir. 1986 yılında Muğla'da cinleri kullanarak define bulmuş bir köyün hikâyesi anlatılır.

Cinler ile İnsanlar Dost Olur mu?

Kur’an-ı Keriminde Yüce Rabbimiz; “Cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım.” (Zariyât, 56) buyuruyor. Peygamberimiz Hz. Muhammed Mustafa(sav), aynı zamanda Cinlerin de Peygamberidir. Aynı Peygamberin ümmeti olduğumuz Cinler aslında o kadar da korkulacak varlıklar değildir. Üstad Necip Fazıl Kısakürek bir şiirinde cinlerden şöyle bahsetmektedir.

 “ne derlerse desinler, / yakın dostlarım cinler.. /havanın ve alevin kemiksiz çocukları; /yüzbir odalı evin / haşmetli konukları, / rüzgârdan topukları, / yakın dostlarım cinler... / kum gibi kalabalık, / bin şekil ve bin kılık, / suda bir gümüş balık, / postacı güvercinler, / zümrüt yüklü hecinler, / yakın dostlarım cinler..” N.F.Kısakürek

Tabi herkes bu Sultan-üş Şuara(şairler sultanı) 'mız gibi cinlerle dostluk kuramaz. Görmediğimiz, bilmediğimiz ve tanımadığımız bu varlıklar ilk etapta bize yabancıdır. Yabancılara da hep düşman gözüyle bakılır. Bunların zararından korunmak için ciddi, kararlı ve samimi inanca sahip olmak gerekir.

Resulullah(sav) cinlerden ve insanın göz değmesi’nden çeşitli dualar okuyarak Allah(cc)a sığınırdı. Muavvizeteyn (Felak ve Nâs sûreleri) nazil olunca bu iki sureyi esas aldı, diğerlerini terk etti. (Tirmizi, Tıbb 16; İbn Mace, Tıbb 33)

Hz. Âişe (radıyallâhu anhâ) anlatıyor: “Hz. Peygamber(sav) her gece yatağına girdiği zaman, ellerine üfleyip Muavvizeteyn’i ve Kul hüvallahu ahad’i okur ellerini yüzüne ve vücuduna sürer ve bunu üç kere tekrar ederdi. Hastalandığı zaman da aynı şeyi kendisine benim yapmamı emrederdi.” (Buhari, Fedâilu’l-Kur’ân 14, Tıbb, 39, Daavat 12; Müslim, Selâm 50; Tirmizi, Daavât 21; Ebu Dâvud, Tıbb 19)

Cinler ve Coronalar

Mikrobu ilk keşfedenin Fransız bilim adamı Pasteur olduğu söylenir. Oysa daha Pasteur dünyaya gelmeden asırlar önce mikrobun Müslüman bilim adamları  tarafından keşfedildiği bir gerçektir.

Hastalıklara sebep olan mikrobu ilk bulan İbn-i Sina, bugün “mikrop” diye adlandırılan yaratık için “CİN” tabirini kullanmıştır. Bununla gözle görülmediğini ifade etmiş olmaktadır. Yine İbn-i Sina, sudaki kokuşmaya yol açan “cinnu’l-mâ / su cinni” adını verdiği canlının yol açtığını söylemesi mikrobu tanımladığının kanıtıdır. Çünkü hastalıkları yapan bir dabbe (canlı)’dır ancak bunları görecek bir aletimiz yoktur.” şeklinde açıklık getirmiştir. Cinnu’l-mâ tabiri, “sudaki görünmeyen canlı” anlamındadır. (TDV İslam Ansiklopedisi)

Peygamber Efendimiz (sav)’in “Âdemoğlunun her tarafını toprak yer! Yalnız kuyruk sokumu kemiği müstesna! İnsan ondan yaratılmıştır. Onda derlenip toplanacaktır.” (Müslim, Fiten ve Eşrâtu's-Sâa, 142, Hadis no: 7415.) hadisinde, "çürüme" tabiri yerine "toprağın bedeni yemesinden" söz ederek, topraktaki görülmeyen canlılara işaret etmiştir. Çünkü “yemek” fiili, ancak canlı bir varlığın özelliğidir.

Yine Peygamberimiz(sav) şöyle buyurmuştur. “Şeytan, hassas, "çok yalayıcı ve yok edicidir." Kendinizi ondan koruyun. Her kim elinde yemek bulaşığı ve kokusu varken yatıp uyursa ve geceleyin kendisine bir şey olursa, kendisinden başka kimseyi suçlamasın!” (Tirmizî, Et’ime, 48, Hadis no: 1859.)

Hadisteki “şeytan” tabirinin hastalık yapan mikropları ifade ettiği açıkça anlaşılmaktadır. Çünkü “çok yalayıcı ve yok edici” şeklinde tercüme ettiğimiz “Lahhas” kavramı, yiyip bitiren güveler için de kullanılan bir tabirdir.

Tıbbî bir konuda ahkâm kesmiş olmamak için VİRÜS ve MİKROP farkını da izah edelim; “Virüs mikroptan on bin kat daha küçük, canlı ve cansız arası bir organizmadır. Bölünmez veya çiftleşmez. Yumurtası veya kuluçkası yoktur. Hücrenin içerisine kendi protein zincirini kopyalar ve hücreyi bir virüs üreticisi haline getirir. Antibiyotikler tek hücrelileri zehirlerken, virüslerin bir sindirim veya dolaşım sistemi olmadığı için bunlara etki edemez. Protein zincirlerini bozacak kimyasallar vücudun diğer bölümlerine de zarar verdiği için genellikle virüslerin bir antibiyotikleri yoktur. Ancak "vücut direncini artırıcı önlemlerin" alınması kâfi gelir.

Tüm bu izahlardan sonra ecünnü hikâyelerine geçmeden önce son olarak, cinlerle ilişkilendirilen varlıklara da kısaca değinelim.

CİNNİ: Cine cinni de denir.

PERİ: Cinlerin dişi olanlarına peri denir. (Aslında Cin kelimesinin Farsçasıdır. “Cin Kızı” yerine kulağa hoş geldiği için “Peri Kızı” diyoruz.)

İFRİT: Cinlerin Müslüman olmayan erkeklerine ifrit denir. Güçlü kuvvetli her işi yapabilen kafir cindir. Bazen biz de birine kızdığımızda “ifrit oldum” deriz.

DEV: Görünmez güçlü, kuvvetli, iri ve insan suretinde olan cinlerdir.

HORTLAK: Mezarlıkta dolaşan kafir cinlerdir. Kefene benzer beyaz renkli kıyafetlerinden dolayı  bizler de ölmüş bir insanın canlandığını düşünürüz.

KAF DAĞI: Cin devlerinin yaşadığı sanılan yer. İsmi olup, kendisi olmayan mitolojik bir dağ.

ZÜMRÜD-Ü ANKA: Cinlerin kuş şeklinde olanları. Bunların da aslını gören yoktur.

CADI: Cinlerin kafir olan dişileri.

AMMAR: İnsanlarla birlikte yaşayan, onlarla oturan cinniye ammar ya da ummar denir.

ERVAH: Çocukların karşısına çıkan cinniye ervah denir.

MARİD: Cinni, şeytandan daha aşırıysa Marid denir. (Maridden aşırı ve daha güçlüsüne ifrit denir.)

ŞEYTAN: Cin kötü ve kötülüğe niyetliyse o şeytandır, daha çok çirkinleşip şirret haline gelen cinlere cin şeytanı denir. Bu şeytanlar İblis'in soyundan gelen şeytanlardan farklıdır. (Bundan kastedilen şeytanlardan soy edinen İblisin cin soyundan gelmesidir.)

(…)

Birinci Şahıstan Bir Ecünnü Hikayesi

____________________________

YÜZÜME  VURAN

C İ N  Y E L L E R İ

Olayın yaşandığı yıl 1980. Olay yeri, Yukarköy'ün Bayırı.

Sordanköyün Yukarköyü, sevgili Hicabi Ay hocamla yaptığımız ortak çalışmada ve mitolojik söylencelerden edindiğimiz  çıkarımlara göre eski zamanlarda dört tarafı denizle çevrili bir adacık imiş. Kolonist denizciler, gemide ölen arkadaşlarını ilk gördükleri adacıklara ya da kıyı şeridine yakın tepeciklere gömerlermiş. DSİ' nin köyümüze su getirme çalışması sırasında su nakil borularını döşerken ulaştığımız bu mezarların dağılımına da bakınca bu tezimiz bir kere daha doğrulanmış oldu. Buralar, Hekimoğlu Hikmet, Hacı ilaz Osman ve Gocagaşuk Ali Osmangilin avlularının bulunduğu alandır. Hendek kazılarında ortaya çıkan bu mezarlar bir, bir buçuk metre derinlikteydi.

Devlet Su İşlerinde geçici işçi olarak çalışıyordum. Plana göre, köye su Yukarköydeki ana depodan dağıtılacak, buna uygun olarak da ana ve tali borularla dağıtım ağını kurmak için bir otomatik kanal kazma makinesi eşliğinde su borularını döşüyorduk.

Yukarköyün bayırına sarmadan, Irıza dayının evinin karşısında,  Gocagaşuğun hırmanının üst tarafında yola 2-3 metre uzaklıkta önümüze büyükçe bir taş çıktı. Otomatik olarak kanal kazan aracı durdurup, kazma kürekle olaya müdahale ettik ve gördük ki karşımızda ayak ucuna denk geldiğimiz bir mezar vardı. Adı, sanı bilinmeyen birinin mezarı için yolumuzu değiştirecek değildik. Zaten bir karış daha derine inebilirsek işimiz görülmüş olacak ve mezarın üstünü tekrar örtüp yolumuza devam edecektik. Dediğimizi yaptık; bir "VAYROZ" yardımıyla mezarın kapaktaşını kırıp hortumu döşeyip kanalı toprakla kapattık.

Asıl hikaye bu esnada başladı. Genciz, delikanlıyız ve cahiliz.. Boyumuzu aşan bir derinlikte tarihi bir mezar bulmuşuz, üzeri büyükçe bir KAPAKTAŞIYLA örtülü mezarı ayak ucundan açmışız, okulda tarih derslerinde "eski insanların değerli eşyalarıyla birlikte gömüldüğünü de okumuşuz," daha durur muyuz? O esnada elimizdeki işi bıraktık, yattık kanala, uzattık  kafamızı mezarın içine, fener ışığında elimizde bir çomak mezar eşeliyoruz. Ama nafile. Fasfakir köyün mezarı da fasdakirdi. El kol kemikleri dışında bir de kafatası görünüyordu. Bir şey bulamadık. Aklıma "altundiş" hikayesi geldi. Uzatabildiğimiz kadarıyla daha kalınca bir sopayla kafatasını çekip çıkaramadığımız için parçalayıp çene kemiklerini beri çektik ama ne gezer. Altındişi geçtik zavallının kendi dişleri bile yoktu. Bu maceradan da “havamızı” alarak kurtulmuştuk. (Not: O mezarın yönü aynı bizim mezarlarımız gibi doğu-batı çizgisindeydi. Ancak, buradaki cenazenin başı bizdeki gibi batıda değil doğuda idi.)

Aradan kaç yıl geçti bilmiyorum. Köye su tesisat işi bizden sonra yıllarca sürdü. Bir çok müteahhit bu işten mütekait (emekli) oldu ama bizim köyün su işi bir türlü hallolmadı. Su kaynağı olarak Cilim Mevkine açılan ilk su kuyusu randıman vermeyince Su değirmeninin olduğu bölgeye ikincisi yapılıp yıllar sonra köye su verildiğinde eskiyen boruların çatlayıp patlaması sonucu köydeki tarlalarda su bazlı heyelanlar baş göstermiş, bunun üzerine köy içindeki bütün borular yeniden döşenmişti. Peki köy suya kavuştu mu? Hayır. Köy, Kışlakonak Köyü muhtarlığından çıktı, ayrı bir muhtarlık oldu ama nafile, DSİ'nin bu hizmetinden fayda görmedi, hatta "nymphe'lerin / su perilerinin lanetine uğramış olmalı ki, köy ormanlarından getirilen sudan bile fayda görememiş sonunda köylü birer ikişer kentlere savrulup susuz köyün içini iyice boşaltmıştı.

Zaman, 1980 yılı evveli. Ülkede henüz ihtilal olmamış, anarşi ve terör köylerimize kadar sıçramış, Köy Camii ve İmamı silahlı saldırıya uğramış, imam silahla saldıran teröristlere ruhsatsız silahla karşılık vererek, kendisini köyden köye kovalayanları  yaralamak suçundan hapse tıkılmış, köye de ceza olarak yeni imam atanmamıştı.

Caminin kırılan camları ve sarhoş kurşunlarıyla delik deşik olmuş duvarları, köylü korkudan kılını bile kıpırdatmaz iken merhum ilaz Selahattin Şen tarafından bilabedel (bedelsiz olarak) tadil ve tamir edilmiştir. Allah (cc) ondan razı olsun, dünyada Allah'ın evlerini inşa ve ihya edenlere vadettiği cennet köşklerinde misafir eylesin.

Ramazan kapıda, cami boş, imam yok. Köyde o an bu işi yapabilecek üç aday var; Hacı Habibin torunu Yakup Hoca, Gurumorolardan Aziz Hoca ve Gocamorolardan Çetin Hoca. Sadece Kuran Kursu talebesi Yakup hoca neyse de asıl rekabet, aynı zamanda ikisi de İmam Hatip Lisesi öğrencisi olan Aziz ile Çetin arasındadır. Bu onlar için mesleğe hazırlanmada bir staj olacaktır. Bir ay boyunca sürecek Ramazan İmamlığı, liseye başlamadan önce bir yıl Bafra'daki Hırsa  Kuran kursunda bir yıl da Gelemet Camii imamı Vezirköprülü Karasakal lakaplı Sefer KOÇ hocadan ders alan Çetin hocaya kalır. Kalır kalmasına da yine bu üç hoca bu işi birlikte sürdürürler. O günün cami cemaati tıklım tıklım, her akşam başka bir hanede yapılan davet ve  iftar proğramları, sık sık camide yapılan mevlitler bir hocanın tek başına kaldıracağı işler değildi.

(...)

Cinlerle İlk Temas

Ramazan ayının ortaları gelmiş. Temmuz ayının gündüz kavuran o sıcaklığının yerini, efil efil esen yeliyle gece serinliği aldığında, köyü sahura uyandırmak için camiye sela okumaya gidiyordum. İlk başlarda gece yeli deyip önemsemediğim daha sonra dönüşlerde de karşılaşmaya başladığım bu "yel değmesi" beni rahatsız etmeye başlamıştı. Bir değil iki değil, iş artık "ürkme" safhasına gelince konuyu Züverin Mehmet Koşar'a açtım. Ne de olsa kendisi Kur'an-ı Kerim ve Mevlid-i Şerif okumasını bilen biriydi. O da merak etti ve bir gece, sela okumak için camiye birlikte gittik. O mevkiye geldiğimizde birbirimize iyice sokulmuştuk ve yan yana yürürken bir ara Mehmet emmin ileriye doğru arayı bir karış açtı açmadı ki o esnada o yel yüzümü yaladı. Ben, belki Mehmet emminin ensesine de yel vurmuştur diye hemen kendisine seslendim; "yel yüzüme vurdu, sen ensende bir şey hissettin mi?" dedim ama Mehmet emmim "yoo! Ben bir şey duymadım."  dedi ve ekledi; "sen dua okuyor muydun?" Ben "hayır emmi” dedim, biraz mahcupluk duyarak. O, "ben okuyordum" dedi. Üzülmüştüm. Keşfe çıkmışız, cin yakalayacağız, Mehmet emmim dua okuyup kendini koruma altına almıştı. Böylece hayalet avı planımız suya düşüyordu.

Sonraki geceden itibaren artık ben de oradan dua okuyarak geçmeye başlayınca, cinlerle irtibatı koparmış olduk. Yoksa başlangıçtaki o ufak ufak fiskeler tokata dönebilir ya da genç bir delikanlı olarak cinlerin uşaklığına soyunabilirdik. Allah (cc) muhafaza eylesin. Amin.

(Devam Edecek)

/Çetin KOŞAR

20 Mart 2020

Akbulut Köyü’nde Mutfak Kültürü: KAB KACAK -4

SU İLE İLGİLİ KABLARIMIZ

 

Su, canlıların vazgeçilmezidir. Hayat su ile başlar su ile devam eder ve su ile son bulur. Susuz bir hayat olamaz. İnsanlar suyu elde etmek ve kullanmak için çeşitli yöntemler geliştirmiş ve araçlar üretmişlerdir. Bunları mutfak boyutuyla sınırlayıp ele alacağız.

 

Akbulut Köyü’nde mutfakta kullanılan su alet ve kaplarını alfabetik olarak şöyle sayabiliriz: Aşırma (aşurtma), Banyo Kazanı, Bardak, Boyunduruk (bonduruk), Çıkrık (dolap),  Fıçı (fucu), Güğüm, Hereni, Ibrık, Kova, Kevük, Leğen (ileğen), Mantar, Maşrapa, Musluk, Peşkür, Sabun, Somak, Su Dinamosu ve Hidrofor, Su Hortumu, Su kabı, Su Pakrağı, Su Tası, Su Tenekesi, Susak, Sürahi, Şişe, Tanker, Tülbent.

 

Köyümüzde mutfakta kullanılan suyun kaynağı kuyular idi. Her ne kadar tarla işlerinde mecbur kaldığımızda içmek için kullanmak zorunda olsak da akarsu ve göl sularını yiyecek ve içeceklerimizde kullanmazdık. Bunun için köyde hemen hemen her ailenin avlusunda kendisine ait bir su kuyusu bulunmaktaydı. Bu kuyuların suları kimisi gür kimisi de yetersiz olurdu. Sonbaharda sular çekilir, çoğu kuyular kurur, suyu kuruyan kuyu sahibi aileler komşusunun kuyusundan yararlanırdı. Bundan başka, yoldan geçen yolcular da susadıklarında teklifsiz, avluya girer, kuyudan su çeker ve içerdi. Bunun için kuyu başlarında kova dışında bir de “su tası” bulundurulurdu. Eğer tas yoksa kovayı başına diken kanana kadar içer ve arkadaşına bırakırken “artuk su” vermemek için içtiği noktadan bir miktar suyu yere dökerdi. En sonunda kovada kalan su kuyunun alt tarafına saçılarak dökülürdü.

 

Derin kuyulardan su, bizim “dolap” dediğimiz sistemle, daha sığ kuyulardan “kevük” ya da “urgan” parçalarıyla, bazı kuyularımızdan da “kaldıraç” yöntemiyle çekilirdi. Tulumba yöntemi, kuyularımız çok derin olduğu için randıman vermemiştir. Daha sonraları çıkan elektrikli dinamolar ve hatta basınçlı su sağlayan hidrofor sistemi sığ kuyularda ve tanker dediğimiz su tanklarında kullanılmaya başlanmıştır. Kuyudan teleferik sistemiyle su çekme konusunda Hacı Osman Şen’in bir çalışması olmuş ancak kuyunun çok uzak ve çok alçakta oluşu nedeniyle proje gerçekleşememiş, kovanın suya daldırılıp su doldurulmasında yaşanan sorun çözülemeyince bundan vazgeçilmiştir. Kaldıraç yönteminde, ucu kuyu hizasına gelecek şekilde bir kazık üstüne monte edilen uzun bir ağaç dalı (cerek) ucuna bağlanan ipe bağlanan kova, bu manivela çekilerek kuyudaki suya daldırılır, diğer ucundaki ağırlığın etkisiyle su dolu kova kendiliğinden yukarı çıkardı. Plastik hortumlar yaygınlaşınca evi su kuyusunun aşağısında olan aileler, evden itibaren kuyuya döşedikleri hortumla kuyudaki suyu evlerinin önüne hatta evin içine kadar zahmetsizce ulaştırmaya başlamışlardı. Ayrıca bu hortumlar sayesinde su kaynaklarımıza dağlardaki sular da eklenmiş oldu ve kilometrelerce uzaklıktaki suyu birkaç aile birleşip ortaklaşa olarak getirip evlerine paylaşıyorlardı. Gerek hortumla dağlardan gelen sular olsun ve gerekse kurak geçen yaz günlerinin kıt sulu kuyularından çektiğimiz çamurlu sularda olsun suyu çer, çöp ve bulanıklığından ayırmak için olsun arıtma niyetine ıbrık, hortum ve musluk uçlarına TÜLBENT sarar, bu sayede suyu süzerek maddi temizliğini yapardık.

 

Dolap sistemi, bir nevi makara sistemi gibiydi. İki direk arasına demir mil ile asılan ve bu sisteme sarılan ip ya da kuyu zincirinin ucuna bağlanan kova ya da benzeri bir kab kuyuya salınır, suya daldırıldıktan sonra dolap üzerindeki tutma yerleri vasıtasıyla döndürülerek çekilirdi. Bazı dolaplarımız da yandan kollu olup bu kol vasıtasıyla dolap döndürülürdü. İpin ucundaki kova sürekli orada bağlı kalır, su çekerken kuyunun taşlarına çarparak zamanla hasar görür, delinir, delikler karasakız dediğimiz ziftin pekiyle kapatılır, ta ki haşat olana kadar kullanılırdı. Kullanılamaz hale gelince yeni bir kova alıp takmak yerine elde kullanılan eski “pakrak”lardan biri bağlanırdı. Son zamanlarda 5 kg’lık yağ tenekelerinden yapılan kovalar da bağlanmaya başlanmıştı fakat teneke malzeme çabuk paslandığı için pek kullanışlı değildi.

 

Bazen bu pakrakların bağı kendiliğinden çözülerek bazen de zincir koparak -ki bu genellikle dolabın kontrolden çıkması ve elden kaçırılmasıyla meydana gelir- kuyuya düştüğü olurdu. Urganların ucuna bağlanan “ocak çengeli” ya da bu iş için yaptırılmış demir kancalar kullanılarak kuyunun dibindeki ipsiz kova çıkartılırdı. Evlere yakın kuyuların ağzı “petekli” olur, çocuk güvenliği ve çeşitli hayvan kazalarına karşı ağzı kapatılırdı. Bütün kablarda olduğu gibi kuyu(puvar)lardaki pakrak, teneke ve su tasları kullandıktan sonra ters çevrilerek baş aşağı bırakılırdı.

 

Evin ihtiyacı için kuyudan çekilen sular kova, teneke ve aşurtma gibi kulplu kablarla eve bir kaç seferde taşınırdı. Köydeki  günlük işlerin birisi de her akşam yapılan bu “su çekmeleri” idi. Teneke, 5-10-18 kg.’lık boş yağ kablarının ağzı yani üst kısmı kesilip atılır, iki karşı kenar ortasına ya da çapraz köşe arasına ağaçtan bir tutamaç çakılır ya da varsa eski bir pakrağın metal kulpu takılarak elde edilen bir kab idi. Paslanma riskine karşılık taşıma dışında pek tercih edilmezdi. Gerek taşıma ve gerekse saklama kabı olarak paslanmaz çelik kablı ince sac pakraklar, kulplu bakır kazanlar kullanılırdı. Asıl kullanım amacı, bulgur kaynatmak, tören yemeği keşkek pişirmek, pekmez işlerinde meyve kaynatmak ve çamaşır günlerinde su ısıtmak olan bakır “hereni”ler de boş zamanlarında evde su depolamak için de kullanılırdı. Hereniler kulaklı kulpu olan yani karşılıklı iki yanda hareketli iki tutma yeri olan ve haliyle dolu iken iki kişi tarafından zaptedilen en büyük kabımızdır. Aşurtma dediğimiz kabımız bunun bir minyatürü olup tek kulplu, bir nevi kulplu kazandır. Düğün dernek gibi kalabalıklara hazırlanacak yemeklerin pişirilmesinde kullanılırdı. Son zamanlarda her alanda plastik malzeme olarak boy gösteren “naylon” (leylon), çorap, ayakkabı, tabak ve çanaktan sonra su kovası ve tası(maşrapa) olarak da hayatımıza girmiştir.

 

Eskiden su taşıma işinde “boyunduruk(bonduruk)” kullanılırdı. Gerçi bu gelenek tamamen terk edilmemiş, halen zaman zaman kullanılmaktadır. Bir zamanlar şehirlerde görülen sokak satıcılarından yoğurtçuların kullandığı taşıma aracı “insan boyunduruk”larıyla yerine göre 40 kg.’lık ağırlıkla yerine göre 150-200 metre mesafeden bir kaç sefer edilerek evin günlük su ihtiyacı karşılanırdı. Bu hususta en büyük zahmeti, kuyuları evin aşağı bir yerlerinde olan aileler onca yükün altında o rampaları çıkarken yaşamaktaydılar. (Tütün dikmelerinde gün boyu süren “sucu”luğu burada anlatmıyoruz.) Bu boyunduruklarımız ortalama bir buçuk metre uzunluğunda kalın bir dal parçasının uçlarına bir iple bağlanan kevük ya da metal kancalardan oluşurdu. Her iki ucuna da eşit ağırlıkta olan su kabları takılarak taşınırdı. Eve taşınan sular, içmek ve yiyecek hazırlamak için ayrı, banyo ve tuvalette kullanmak için ayrı kablarda tutulurdu. Bu mutat su taşımanın dışında su tüketiminin yoğun olduğu yaz günlerinde ihtiyaca binaen gerek yemek saati ve gerekse gelen misafire ikram etmek için ara sıra sadece bir kova “taze ve soğuk su” çekildiği de olurdu. İçilecek su bulanan kabın yanında mutlaka kulplu ya da kulpsuz bir tas olur, herkes içeceği kadar su alır ve hepsini içer, artanı kaba geri dökülmezdi. Su kabı mutfak olarak kullanılan odada olur, burada lavabo türü su akıtılacak yer olmadığı için suyun bir damlası bile zayi edilmezdi. Kullanma suları da ayak yolu denen iki oda arasındaki boşluktan geçilerek gidilen abdestlik, banyo ve tuvaletin bulunduğu evin arka kısmında olurdu. Bir başka ifadeyle eski mimari usulde yapılan evlerimizde tuvalet ve banyolarımız göz önünde olmaz, adeta evin gizli bölümünde (arkada) bulunurdu. Lavabo diyebileceğimiz abdestlikte sadece el, yüz, ayak gibi günlük beden temizliği yapılır, abdest alınırdı. Soğuk günlerde abdest alınacak su ıbrıkta tutulur, bu ıbrık da sürekli ocağın kenarında bekletilir ve her daim sıcak su hazır bulundurulurdu. Abdest alacak kişi bu ıbrığı alır abdestliğe gider, sıcaksa orada ılıştırır işi bitince de tekrar doldurup ocağa koyardı. Evde kız ya da yeni gelin varsa yaşlılar için “leğen ve peşkir” devreye girer, dışarı çıkmadan sıcak ocağın başında “ellerine su dökülerek” abdest almaları sağlanırdı. Bu usül eve gelen misafirler için de geçerliydi.

 

Leğenin abdest alma işi dışında asıl kullanım alanı yemekten önce el, yemek yenildikten sonra da el ve ağız-diş temizliği içindi. Leğen, fötr şapka gibi bakır ya da alüminyum bir kab olup boğum kısmında bir kapak olur, kapağın altında biriken kirli sular bu kapak sayesinde gizlenir, görünmezdi. Bu kapağın üzerinde sabun da bulunur, isteyen kullanırdı. Abdest alan kişi destek için ayağının topuk kısmını bu kapağın üstüne koyar öyle yıkardı. Leğen tutan kişi eli yıkanacak kişinin önüne leğeni koyar, elindeki ibrikten kısım kısım su döker, işi biten kişiye omzundaki havluyu alıp bir ucundan eliyle tutar, diğer ucuyla da kişi ellerini kurulardı. Yalnız, peşkir (havlu) yemek öncesindeki el yıkamalarında kullanılmaz, bir “sünnet-i seniyye” olarak yemekten sonraki yıkamalarda kullanılırdı.

 

Yemek esnasında su isteyen olursa bakır tas ile su verilir, içecek kişi adet gereği önce çevresindekilere teklif eder “su içmek isteyen var mı” der, içmek için “müsadenizle” deyip izin alır, besmele çekip içer, elhamdülillah der ve su getirene de “su gibi aziz ol”, “sular gibi ömrün uzun olsun” diye dua ederdi. Kahvaltı dışındaki sofralarda mutlaka “katık (ayran)” ve “soğukluk (hoşaf, çalkalama)” dediğimiz sıvılar olur, bunlar ateşten yeni inmiş ana yemekle birlikte kaşık kaşık içilirdi.

 

Bulaşıklar mutfakta genişçe bir kab içinde kimyasalsız (sabun ve deterjan kullanılmadan) yıkanır, bu su hayvanlara yal yapmak için yal kablarında toplanırdı. O günkü yemeklerimiz oldukça yağsız pişirilir, tabak ve çanaklarda zaten yemek bırakılmaz, dipleri ekmekle bir güzel sünnetlenir, bu nedenle kablar yıkanmış gibi dururdu. Tirit gibi yağlı yiyecekler yapıldığında “kül” ile ovularak yıkanır bu su ise pencereden dışarı dökülürdü. Tabi köy evleri müstakil olduğu için çevreye rahatsızlık verecek bir durum değildi.

 

Yaz mevsiminde tütün dikmelerinde su taşımak için kullanılan fıçı(fucu)lar, kışın da evin yedek su deposu olarak kullanılırdı. Öküz arabasına bağlanan bu petrol ürünü taşımak için imal edilmiş metal bidonlar yan yatırılarak kullanılırdı. Ortasına açılan yumruk büyüklüğündeki delikten huni yardımıyla kuyulardan su doldurulur, yan tarafında bulunan orijinal kapaklı kısmından su alınırdı. Su alınan bu kısım “SOMAK” dediğimiz taneleri alınmış (çitlenmiş) mısır koçanına bir parça bez sarılarak oluşturulmuş tıpa ile açılıp kapatılırdı. Aynı yöntem hortumla gelen sular için de geçerliydi. Dere ya da “aşşapuvar” gibi sığ kuyulardan doldurulan bu suyla hayvanlar sulanır, çamaşır banyo gibi temizlik işlerinde kullanılırdı. Bundan başka bazı aileler, evin damlalıkkarından toplanan yağmur sularının tutulduğu betonarme su depoları da yapmışlardı. Tütün dikmeleri ve sair zamanlarda hayvan sulama ve temizlik suyu olarak kullanılan bu depoların çabuk kirlenmesi, yosun tutması nedeniyle kullanımı rağbet görmemiştir.

 

Susak dediğimiz, su kabağından imal edilen su kabımız bir nevi su tası gibiydi. Kaynar kazanlardaki suyu uzun kulpu sayesinde elimizi yakmadan bu susakla alırdık. Özellikle, tokmak (tokaç) ile çamaşır yıkarken el yakan kaynar suları böylece kullanabiliyorduk. Bitkisel bir ürün olan susaktan su içilmezdi. Banyo ve temizlik işlerinde kullanılırdı. Çünkü yapısı ve kokusu suyla uyumlu değildir. Ben ulaşamadım ama önceleri bu hususta yani içme suyu kabı olarak kullanılan “çam bardak”lar varmış. Bildiğimiz çam ve köknar ağacının gövdesinden oyularak yapılan kulplu ya da kulpsuz çam bardakların suyla uyumlu oldukları, reçinesinin suya hoş bir tat kattığı söylenirdi. Su içmede kullanılan tas ve bardakların kulplu oluşu, su almak için kovaya daldırırken elin suyla temasını önlemek içindir.

 

Şimdilerde “kâse” adını verdiğimiz o günün su içme tasları bakırdandı. “Maşrapa” dediğimiz alüminyumden mamül kulplu ve boğumlu yapıda bardaklarımız da vardı. Daha sonraları bunların paslanmaz çelikten mamül olanları çıktı. Ve tabi en son olarak da plastik olanları… Bu su içme taslarımızın yanında sadece misafir geldiğinde demlenen çayların içildiği çay bardaklarımız ve bunların “duble” dediğimiz altı dar üstü geniş olan tipte bardaklarımız da vardı. Ancak kırılgan oluşları nedeniyle su içmek için kullanılmazdı. Daha sonraki yıllarda sabah kahvaltıları çorbadan çaya dönünce cama karşı hassasiyetimiz geliştikçe cam bardakların kullanımı arttı ve bu sayede cam su bardakları da hayatımıza girmiş oldu. Çünkü cam nazik bir madde olup kaba ve sert temas anında çabucak kırılıyordu. Pazarda satıcılar halkı camdan mamüllere alıştırmak, kullanımının sanıldığı gibi zor olmadığına ikna etmek için cam bardağı uygun yerinden tutar ses çıkaran kuru tahtaya sert sert vurarak “kırılmayan bardak” diye bağırarak satış yaparlardı. Ama biz fizik kurallarını bilmediğimiz için ayazlı gecelerde yüzey gerilimi iyice artmış bardağa kaynar suyu döker onu oracıkta çatlatır kırardık. Ama pahalıya mal olsa da deneme yanılma yöntemiyle hayat bize bir çok şeyi öğretiyordu.

 

Eskiden evlerimizde sürahi kullanımı da yoktu. Günümüzde bile ancak bir misafir geldiğinde su ya da ayran ikramında kullanılmaktadır. Oysa sürahiler, bize sağlığımız için elzem olan “oda sıcaklığında” su içme imkanı veren kacaklarımızdandı. Özellikle soğuk kış günlerine içilecek su sürahiye doldurulur, oturulan odaya konur, susayan, bu suyu içerdi. Günlük hayat hep ocaklı odada geçtiği için su kablarımız da aynı odada olur, böylece ihtiyacımız olan su da oda sıcaklığında olurdu.

 

İçi dolu kabların ağzı kendi kapağı yoksa bile başka herhangi bir şeyle mutlaka kapalı tutulur, boş ise ağzı alta gelecek şekilde ters çevrilerek bekletilirdi.

 

-Devam Edecek-

 

/Çetin KOŞAR

16 Şubat 2020

Akbulut Köyü'nde Eski Günler (İnsanlar-2)

 IRIZA’NIN URASI…

Yukarköy’den aşağı inerken ya da çıkarken bizi karşılayan bir Rıza dayımız vardı.

Kimileri emmi dese de köylünün çoğunluğu için o bir “dayı” idi.

Bilirsiniz halk dilinde “r” ile başlayan isimlerin başına “e-ı-i-ü..” gibi sesli harf getirilir; Irıza(Rıza), İreyif(Raif), Ercep(Recep), Ürfet(Rafet) vb. olurdu.

Ben bildim bileli Irıza dayı, eşi Seyare abamla birlikte tek başlarına yaşadılar.

Tek oğulları Mehmet’de erken çağda köyü terk edenlerdendi.

Adapazarı’nda mukim, TCDDY’de çalışırdı.

Yaşları ilerlediğinde oğlu onları köyden “aparıp” yanına alsa da Irıza dayı şehir hayatına bir türlü intibak edemeyince, çok geçmeden kaçıp gelmiş, soluğu köyde almıştı.

“Nefes alamiyem ben urda, bovulacag gibi oliyedüm.” derdi.

Tabi peşi sıra Seyare abam da gelmek zorunda kalmıştı “kör olasıca” köye.

Eski “gandil” ev bir kaza sonucu yandığında yerine köylünün ortak çabasıyla “pirket”ten yapılan ev onlara iyi gelmemiş, önce Seyare abam(1997), daha sonra da Irıza dayı(2000) her şeylerini bırakıp, bu dünyadan göçüp gitmişlerdi.

Kendileri gittiler ama köyde bıraktıkları adları kaldı yadigar.

Her ikisi de cana yakın, herkesle dost insanlardı.

Kimsenin tavuğuna kışt demezler, hiç kimsenin “etlüsüne-sütlüsüne” karışmazlar, tatlı dilleri sayesinde hem kendileri hem de çevresindeki insanlar çok mutlu olurlardı.

Özellikle Irıza dayının sohbetine doyum olmaz, esprili sözleri, yargı ve değerlendirmeleri hep pozitif olduğu için çevresine de bu pozitif enerjiyi yayarlardı.

Kendi deyimleriyle “bir Ayvaz, bir Köroğlu” olarak tek başlarına oldukları için “tarla-tabak” işleriyle uğraşmazlar, “yarıya” ya da “üçürdüme” verdikleri topraklarından elde ettikleri hisseler ikisine yeter de artardı bile.

Tavuk-cücük ve kedi-köpek köy evlerinin vazgeçilmezleridir. Ama ben Irıza dayının köpek edindiğini hiç görmedim, bilmiyorum.

“Bir Köroğlu bir Ayvaz” yaşardılar ama onların can yoldaşı bir de eşekleri vardı.

Bu eşekleri en az Irıza dayı kadar meşhur olup, “Irızanın eşeği” olarak anılırdı. Çünkü köyümüzde eşek edinenler pek nadir idi.

Genellikle yazın, evin önünde, üç yol ağzı çayırlıkta gece gündüz örüklü olarak bırakılır, orada otlardı.

Gün gelir, Irıza dayı yanına baltasını alır, atlar sırtına dağa oduna gider, an gelir zahrasını yükler değirmene giderdi.

Irıza dayı genellikle evinin önündeki odunlukta, elinde keser ya da balta ile hep bir şeyler yapardı.

Yaptıkları mevsimine göre alet edevat ve tarımsal araç gereçleri idi.

Sivrüç, desdire, zevle, kevük, tırpan sapı, balta sapı, kazma sapı, çalı kazığı…

Aynı zamanda iyi bir tırpancıydı Irıza dayı.

Köylü onu tırpan sallamaya çağırırdı, gündelikçi olarak. O da koşarak giderdi sevabına.

Yoldan gelip geçenler, kendisine bir selam vermeden, bir merhaba demeden, hal ve hatırını sormadan geçip gitmezlerdi.

Bunun gibi, o da gördüklerine “n’aber, nerden geliyen, neriye gidiyen” gibi sorular sormadan salmazdı.

Şimdi, Irıza dayının “uraları” bomboş, ıssız, sessiz, neşesiz.

Şimdi bile her gelip geçişimde gözlerim Irıza dayıyı arar evinin oralarda, üstü başı, odun talaşı içinde...

Eskiden çok güzeldi, siz bilemezsiniz!...

/Çetin KOŞAR

15.12.2020

Sordanköy Ağzıyla İmtihan Soruları

AÇIKLAMA

Mahsus: "Şakacıktan, ciddiyetsiz, komik olma maksadı güderek" anlamına gelen bir kelimedir.

NOTLAR:

1-) Şapkalı (â) harfi uzatmak içindir.

2-) Çift harf de (aa, ee) uzatarak okumak içindir.

3-) (Ə) ve (ə) harfi (a-e) arası kalınlıkta bir sestir.

-----------------------

S O R U L A R

Aşşâdâki metini dikədlücene okuyn ve ilg dörd soriye una göre cuvab verün.

"Həmide gelinin Alaçam'dâki agrabalânın mıdfag terənə îtiyəci vardu. Bunun uçun 3-5 tene tâta iləzim olu. Bi hafta günü bunu Həmide geline söylerle. Həmide gelin, tamam bizde var, ben çöcünen gönderürüm diye söz verü. Köye gelince de ôlu Mıstafiyə söyler. Mısdava, ben nəsi əgidürüm u gadar tâtî, yalûz gitmem deyince u sıra aşşa puvar yanındaki têlede gara mancar topliyen Güllü gelinden bi çöcüg ister, Mıstafînen barâbur gitsinne diye. Güllü gelin de iyi uzaman bizim gara oğlanı zabahliin gönderürüm der. İki ilkokul çöcüü birer metüre boyunda üçer tene tâtinen Samsag, Geceglü, Evcü ve Pergelü sırtından ârı taa Alaçam'a gidmeg uçun zabanan erkenden yola çıkarla."

Soru 1: Delümemedin Mıstafinen Güllü gelinin Gara Çöcüü bu tâtaları Sordan köyünden yayan olarak taa Alaçam'a ələdmüşlemüdü, ələdememüşlemüdü?

a-) Ələdmüşdüle, ələdmüşdüle.

b-) Çöcügle çog yorugmuşladu be.

c-) Mısdava yorukunca tâtaları fırladub admuşdu.

d-) Gara Çöcüg tâtaları toplîp Mıstafiye yardım edmüşdü.

e-) Hepsü.

Soru 2: Çöcügle onca yükün altında gidîkenezin başlaana aşşadəkilədən hənkisi gelmüşdü?

a-) Samsag'tan geçîken Gara Çöcüü Delü Şügrü'nün köpə ısırmuşdu.

b-) Evcü çayından geçîkenezin Mısdava kayıp suya düşmüş iicene ıslanmuşdu.

c-) Pergelü'de mal güden çöcügle öönnerini kesip, paralaanı almag isdemüşledü.

d-) Alaçam'a iniiken Goymad Yoguşundan aşşa tâtinen gaymuşladu.

e-) Hiçbirisüde deyil.

Soru 3: Pergelü çobannarinən gâşulaşunca çöcügle naabmış olabilüle?

a-) Gara Çöcüg geri gaçalım demüşdü.

b-) Mısdava unnarı görmiyemüşüg gibi yapıp yannarından geçib giderüg demüştü.

c-) Mısdava öönnerine çıkan ilk çöcüün gafasına tâtî geçümüşdü.

d-) Pergelü çöcügle peşleene düşince unnarda tâtaları bırakib gacmuşladu.

d-) Ye öönnerine kimse çıgmadise bu söyleenin hepisi yalanısa.

e-) Bacaggadaran çöcügle yalan mı gonuşacamışla, tööbe tööbeee.

Soru 4: Alaçam'a varıb tâtaları agrabalâna buragdugdan soona Mıstafinən Gara Çöcüg naapmuşladu?

a-) Agrabâlarının verdüü  yime yimüşledü.

b-) Gendü çöcüglēnen çarşuya gönderüb doduma ısmarlamuşladu.

c-) Öylen vakıtı sinemiye gidelim teklüfüne Gara Çöcüg bayulmuşdu.

d-) Mısdava garşu çıgub, "ben sinemiye minemiye gidmem" diye diredmüşdü ve bedava sineməyi seretməmüşlədü.

e-) Sineme parasinen gine dooduma alub yəliye yəliye köye gidmüşdüle.

******

Soru 5: "Köyün genc delügannusu Emin bigün Kömürlüg davına tek başuna odun edmiye gider. Guru odun topliceem diye âşam olduunun fargına varamayıb garanuva galu. Yolunun üzerinde de İrəhmi usdanun evü vardu. Bu ev davın gıyısında olduu uçun daadan geleceg dilki, çakal, gurd ve doğuz gibü zararlu hayvannardan gorunmag uçun ısurgan bi köpeklerü vardu. Gelüb geçeni ısurmasun diye köpee günüz baalarla eme aşam oluşliig çezerle. Emin, köpenen dalaşacâma yolu dolaşurum diyeregden Eskiköy yoluna çıkıp urdan dooru köye gidmiye gərər verü emme Mutaflularun bi sürü köpee olduu aklına gelince bundan vazgeçer. Çaresüz galan Emin omuzuna uzuncana bi gazug alup İrəhmi usdanun urdan geçmiye gerer verü."

Soru: Emin'in başuna aşşâdâki şıglardan hankisi gelmüş olabilü?

a-) Emin, yolun gıyısında üyiyen köpeen yanından sessüzce geçiken köpeg üyenib Emin'i Megsütgilin uriye gadar govalamuştu.

b-) Köpek havliinci Emin evdeekilere söslenmiş, İrəhmi usdanın İsməyil de dışaru çıkıp köpee "mah mah mah" diye çıırub dutmuş, Emin de emin adımlarınan urdan geçip gitmüşdü.

c-) Emin na gadar baarıb çıırdiise de evde çalan irediyenin sösünden kimse duymamuş ve köpeg Emin'i bacaandan yakaladuu gibi Guaranug Derenin çayına yuvarlamuşdu.

d-) Köpeg saldurunca başına gelecegleri hesabeden Emin durmuş, köpeen yanına sokulmasını beglemüş, yanına iicene yaglaşan köpeg de gazuu gafasının ortasına yimüşdü.

e-) Doğru cuvab "d" şıggudu.

Soru 6: “Tegin’inen Həmid, köyde buvalarının ocaglaanı tüddüren iki emmoğludula. Aynı zamanda bir birleriynen iyi aanaşan iki gafadardula. Həmidin bi odun kesme moturu vardu. Uniynen gendü odunnaanı kesdüü gibi bi mazud benzün parasına başgasının odunnaanı da kesmiye gidmegdedü. Uzag yere ya da başga bi köye gidikenezin yanına argadaş olarak Tegini de çaaru. Günnerden bigün bunna Gelemedden Gulug Memedin odununu kesmiye giderler eme Teginin buvası foruz bu işe çok fırslanu. Âşam olunşliik Tegine bârub çârur, bi uvarmaduu galu.

Soru; Sefercüün Səli(Foruz) ooluna niye gızmış olabilü?

a-) Cıgara içiyele deene.

b-) Baa demeden gidiyele deene.

c-) Ekmag yimeden açgine gidiyele deene.

d-) Aşamın garanuuna galdıla deene.

e-) Tegin öküzleri sulamadan giddi deene.

Soru 7: “Sordanköyüne her sene gar yaamaz. Yavarsa da iicüg yavar, u da hemencecüg eriip gider. Bu nedenle köyde av mav işi olmaz. Eme 10 senede bir bi kar yavar bi kar yavar ki Garabovazdâki sazlıglar donup buzlanduu uçun yaban ördegleri gaannarını doyurmag uçun çay sularını təgibederegden taa Sordanköyün daalarına gada çıgarla. U sene hem sazlıklarda hem de köyde bir av olu bi av olu ki sormayın gidsin. Avcıla bayram ederle sənki. İşde bu avcıların birisi İləz Osmangilin Metin diyeri de Güllü gelinin Gara Çöcüüdür. Aaşamdan gəvilleşüle ördeg furmag uçun, zabânan erkenden Gemirlig çayından girip Eskiköy çayından çıkmaya.  Zabah olu, Garaçöcüg Yukarköyde Metini begler begler emme gelen giden olmaz. Bunun üzerine Metingilin evine gider, Metini sorar. Gardeşleri Sedatgil de biz bilmiyog, zabanan erkenden gitmiş derle. Bunun üzerine tek başına çaya giren Garaçöcük beki çaylarda garşulaşurug diye avlanmaya başlar. U gün gocaman gocaman iki dene ördek furur eme Metininen bi dürlü garşulaşub buluşamazla.”

SORU: Metin neriye gidmiş olabilü?

a-) Ugün günnerden Çarşamba günîse Metin nışannusuyla gonuşmiye gitmüş, lafa dalmış, bubaluuna yakalanup bi ton laf işüdmüşdü.

b-) Yannışlugla Samsag çayına gitmüş, uriye gadaran gişmişiken Helima dedesigile uramuş, dayı oolu İrfanınan lafa dalıb galmuşdu.

c-) Çog ördeg furmag uçun ördeglerin köyü Garabovaza gidmüşdü.

d-) Cigara içmiye gişmüşdü.

e-) Yaanış şıg, Metin cıgara içmez ki.

Soru 8: “Sordan Köyünde tütün dikme zamannarında iisənne imecülüg yapıyadula. Tütün dikilecek gişinin təlesinde toplaşulu, gadunnar tütün dikiiken adamların da kimisü aşşa puvardan fucularınan su çeker, kimisü su bonduruglariinen daşur, kimüsü de kadunnarın ıbrıglarına sitiline su doldurur yəni dâtuculug yəpiyedüle. Daşıma işi zâmetlü olduundan çöcugle genellikle dâtma işüne bakıyedüle. Hacı Habibgilin imecisinde bu su dâtucularından birisi de Ömer Meral’du. Emme veləkin imecidəki gızla boyuna Ömer’in üsdüne su dökerle.

Soru: Bu gızla Ömer’i nauçun ıslatiye olabilüle?

a-) Iscagdan buvalmasın diye Ömer’i serinnedmeg uçun.

b-) Aslında Ömer unnarın ayaggabılarını ısladduu uçun.

c-) Fidesi biten imeciye fide götümedüü uçun.

d- Yakup əbisi çîrinci bagmaduu uçun.

e-) Ömer de bişey ânımıyadu belki unun uçun.

Soru 9: Gember yerinde mal güden bi çöcüg mallarını Kelçeben yerine götümeg istese aşşâdâki yollardan hangisini təkibedmelüdü?

a-) Köyaltı- Bıdamalug- Samsag çayı- Çetillik.

b-) Değmenyanı- Sancar- Garunugdere- Arduclug-Salak.

c-) Köklük- Muradlu- Cilim- Aktopraklug.

d- Âşam oluşlig eve gider, ertesi günü zabânan da Kelçebenyerüne gider. Noolmuş yəni.

e-) Həə, çog dooru vallâ. Gember yerine gıran mı girdi de dutup malları köyün bi ucundan öteki ucuna götümeg uçun uraşacak.

Akbulut Köyü’nde Mutfak Kültürü: KAB KACAK -3

SAĞIN VE KATIKLA İLGİLİ KABLARIMIZ

Yine konunun başında hemen bu bölüme ait kab kacak, alet ve edevatlarımızı alfabetik olarak sıralayalım; Göveç, Huni, İnek Çanağı, Kolçak, Sele, Süzek (süzgeç), Süzme Torbası, Şişe, Tencere, Tokat Pakrağı, Tülbent, Yallık, Yal Kabı, Yalak, Yayık.

Sağın Ne Demektir.

Sağın kelimesi, Akbulut Köyünde “sağılan hayvanı” ifade eder. Her ailenin ahırında bir çift öküzden başka en az bir ya da iki tane sağılan inek olurdu. Öküzün gücünden yararlanırken ineğin de sütü ve doğuracağı yavrularından faydalanılmakta idi. Çift inek beslemenin bir avantajı da biri sağılırken diğeri “yüklü” olur, biri sütten kesilince diğeri devreye girerdi. Böylece “kapı” sağınsız kalmamış olurdu. Bazen iki inek de olsa ikisinin birden sütten kesildiği de olur, kapı sağınsız kalırdı. Peki kapı sağınsız kalınca ne olur? Dünyanın sonu gelmez ama o ev katıksız kalınca çok zorlanacağından imdada konu komşu yetişir, her fırsatta özellikle “ayran” vererek komşularını katıksız bırakmazlardı.

Köy yerinde evler ayrı ayrı olsa da insanlar hayatlarını bir arada geçirdikleri, hep birbirleriyle görüşüp sürekli irtibat halinde oldukları için tek bir aileymiş gibi birbirlerinin halini görüp, gözetirler, hiç kimsenin sıkıntı çekmesine göz yumulmazdı. Köy yerinde zaten herkes birbirinin akrabası olduğu için bu konuda hayat gayet çekilir bir haldeydi. Ne enflasyonlar ne develüasyonlar köylüyü enterese etmez, “bir taşımlık aşım tasasız başım” şiarı birilerini rahatsız etmiş olacak ki köylülük oranımızdan rahatsız olmuşlar, köylüyü kentlere yığarak kendilerine yeni ekmek kapıları açmışlar; Daha düne kadar kent pazarlarına tavuk, yumurta, süt ve peynir satan köylü şimdi tam tersine bunları şehirden alıp köye taşımaktadır. Ne bir taşımlık aşı ne de tasasız başı kalmıştır artık köylünün.

Sağının Önemi.

Köylü mutfağı için inek her şeydir. Bir lokma ekmeğinle iki kaşık ayranın varsa senden mutlusu olamazdı. Yüksek mimar İbrahim Canbulat’ın “Paflagonya Yemek Kültürü” adlı araştırmasında şu tespiti çok yerindedir. Canbulat der ki; ”Türkmenin başlangıçta hemen yalnızca koyun etine dayalı bir yemek düzeni varken daha sonra fazlasıyla fakirleştiğini düşünüyorum. Paflagonya kırsal kesiminde (Kastamonu, Sinop, Samsun ve diğerlerinde) yaşayanların özel günlerde  bile  en  önemli  hayvansal  besin  kaynağı  kümes  hayvanları  olmaktadır. Yemek  derlemelerinde ve sözlü tarih çalışmalarında da bu açıkça görülmektedir. Tavuğu bile daha çok yumurtası için beslemektedir. Büyük baş hayvanı ise yalnızca sütü için beslerler.”

Süt İçtim Dilim Yandı.

Tabi buradaki süt, son tüketilen değildir. Süt “katık” hammaddesidir. Buğdaydan sonra gelen en önemli besin kaynağıdır. Süt, bebek maması yapımı ve hastalık dışında pek kullanılmaz. Misafir geldiğinde ya da o an evde katık olmazsa şeker katılarak sofrada topluca kaşık kaşık yenir ya da su ve tuz katılarak pişirilmiş mısır çorbasına katılarak yenirdi. Zaten kıt olan sütten hemen yoğurt mayalanır. Hatta mecbur kalınmadıkça yoğurt kabına da dokunulmaz, “yoğurt bozulmaz,” bir hafta boyunca biriktirilen yoğurtlardan “yayıkta yayılarak” yağ çıkarılırdı. Yeni yağdan çocukların ağzına birer lokma verilir ya da yemesi için bir parça ekmeğin üzerine sürülür, bunun dışında bolca tuzlanan yağ, toprak bir kab olan ağzı geniş testi, “göveç”lere basılır, doldurulurdu.. Tuzlanarak saklanma nedeni bozulmaya karşı bir tedbirdi. Genellikle azar azar olmak üzere tavada kızartılıp su ve tuz katılarak pişirilen çorbaların üzerine dökülür ya da bir misafir geldiğinde yağda yumurta pişirmekte kullanılırdı.

Yayıktan çıkan ayran genişçe bir kaba doldurulur, sabah çorbası dahil her öğünde mutlaka bir şekilde (sade ya da yan ürün olarak) sofrada yerini alırdı. Tarla ya da orman gibi ev dışı işlerine giderken yanımıza aldığımız ekmek ve soğandan sonraki üçüncü ve son azığımız şişeye doldurulmuş ayrandır. Evde ayran hafta gününden erken biterse ve acil bir ihtiyaç doğarsa yapılacak iş bir çalıntı/yoğurt tenceresini bozmaktır. Yoğurt önce “özelenir,” inceltilir sonra su katılarak ayran yapılırdı. Yağı alınmadığı için de bu ayran gayet güzel olurdu. Bu durumlarda, hazır yoğurt bozulmuşken bazen sofraya yoğurt da konur, üzerine dut pekmezi gezdirilerek, ekmekle kaşık kaşık yenir. Burada “bozmak” ifadesi, bilindiği gibi yoğurt mayalanınca üzerinde bir kaymak tabakası oluşur, bu tabaka sayesinde hava almayan yoğurt “ekşimeden / bozulmadan” daha uzun süre dayanmaktadır. Yoğurt ekşirse ayranı da ekşi olur, yazın hadi neyse de sair soğuk ve serin günlerde “ekşi ayran” rağbet görmez, yenmez ekşir gider, bozulmaması için süzme torbasına doldurulup dışarı asılır, ekşi süzme yoğurt elde edilirdi. Sütün çökmesiyle süzülüp elde edilen “ham çökelek” gibi, ayranın kaynatılmasıyla da “minci” dediğimiz çökelek elde edilir. Buna benzer bir yöntem de yoğurdun bizzat süzülmesiyle elde edilen süzme yoğurdumuz da olurdu ki tıpkı krem peynir gibi çaylı sabah kahvaltılarının vazgeçilmezi olurdu. Görüldüğü gibi “süzme torbası” mutfakta mühim işlevi olan edevattandır.

İnek Deyip Geçmeyin.

Eski sığır ineklerinin süt verimi oldukça düşüktür. Bir iki litrelik “inek çanağını” doldurabilirsen ne mutlu sana. Bazen hayvan keyifsiz olur yarım litre bile alınamazdı. Annelerimiz ineğin dilinden anladıkları için sağım esnasında önlerine kepek ve pancardan oluşan, ocakta yal kabında pişirilen, sıcak yal verdiklerinde inek çanağı dolduğu gibi hayvanın meme uçlarını yıkamak için kullanılan su kabı taslar da ek olarak dolardı. “Kara Irk” da denilen yerli ineklerimiz zamanla günlük 5-10 litre süt veren yabancı “sarı ırk-Jersey” ile değiştirildikçe mutfaklarda ayran dışında süt ve yoğurt yüzü de görülmeye başlanmıştı. Sabah kahvaltısında yemenin dışında bollaşan “sağın yağı / tereyağı” pazara inerek ailenin yeni gelir kaynakları arasına girmişti.

Köydeki ineklerimiz de tavuklarımız gibi “gezen” idi. Ahıra bağlanıp hazır GDO’lu gıda, küspe, yem ve daha çok süt versin diye hergün kuyruk sokumundan  vitaminler almıyorlardı. Sık sağılmadıkları için (en fazla sabah akşam iki kere) sık sık hastalanmıyor böylece sürekli antibiyotik verilmiyordu. Besi inekleri 5-7 yıl yaşıyorken, merada otlayan ineklerimiz ortalama 13-15 sene yaşıyorlardı. Açık havada gezip dolaşan ve meralarda otlayan ineklerimiz besi ineğine göre miktar olarak çok verimsiz idi ama kaliteli süt veriyorlardı ve sütlerinde “Omega 3” vardı. Artık yok. Endüstri inekleri kapalı ahırlarda yem ve sürekli iğne yedikleri için sütlerinde “Omega 3” olmuyor. Eski süt ürünleri, tüketicisinin ömrüne ömür katar iken şimdiki süt ürünleri ömrümüzü yiyor, kendisi bozulmuyor ama bizim hücrelerimizi bozuyor; kanser ediyor.

Kur’an-ı Kerim’deki İnek ve Süt.

Oysa inek ve sütü ne mübarek bir hayvandır ki Cenab-ı Allah Kur’an-ı Kerim’inde bir çok yerde onlardan bahsetmiştir. Hatta Kur’an-ı Kerim’in ikinci surenin adı da inek manasına gelen “Bakara”dır.

Bir âyet-i kerîmede insanlar için sağmal hayvanlarda ibretler bulunduğu ifade edilerek bunların bir sanat hârikası olduğu şöyle beyan buyrulmaktadır:

“Muhakkak sizin için sağmal hayvanlarda bir ibret vardır. Zira size, onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından (gelen), içenlerin boğazından kolayca geçen hâlis bir süt içiriyoruz.” (en-Nahl 16/66)

Dana mı Düve mi?

Hanede öküzler babanın, inekler annenin sorumluluğundadır. Baba tüm gayretini öküzlerin sağlıklı ve güçlü olması üzerine harcarken anne de “ineğime daha iyi nasıl bakarım, ne yedirsem de daha çok ve uzun süre süt alsam”ın hesabını yaparken bazen “öküzün hakkı, ineğin hakkı” gibi hayvan yiyeceklerini paylaştırmada anlaşmazlıklar olurdu. Doğan buzağı erkek ise gürbüz bir dana/boğa/öküz olması için baba tama gittiğinde anneden gizlice buzağıyı salıp emzirir, inek sağmaya giden kadıncağız da az süt alınca “hayvan sütten mi kesiliyor, hasta mı oldu yoksa” diye hayıflanırdı.

Günlük hayatta karşılaşılan “kız çocuk, erkek çocuk” efdallığı (üstünlüğü) tartışması hayvanlar aleminde de yaşanırdı. Doğan buzağı erkekse, dişi buzağıya nazaran daha çok sevinilir, hele sonraki doğumun ya da ikinci ineğin de erkek doğurması halinde evde bayram edilirdi. Çünkü onlar yarın büyüyüp “bir çift öküz” olacak bu ise büyük bir servet idi. Özellikle kapıda yetiştirilen öküzün dışarıdan satın alınandan daha bereketli olacağına inanılırdı. Ayrıca, kapısında besili bir dana/boğası olan aile başkalarının ilgisine mazhar olmaktaydı. İneklerin döllenmesi için kapısı çalınan boğa sahibinin havası bir başka olur, “hayvan yoruldu, zayıfladı..” bahanelerine sığınılarak karşılığında yallık olarak bir ölçek(18 litre teneke) arpa-buğday-mısır istenirdi. Tabi öküz yapılacak erkek yavrular genç yaşta “iğdiş edilir / enenir” di. Bu konuları “hayvancılık” bahsinde tedaylandırız. Dölleme hususunda bir konuyu daha belirtelim eskiden kara ırklar kendi aralarında çiftleştirilirken ırkın ıslahı projesi kapsamında hafta içi hergün köye belirli saatte baytar gelir, köyde uygun bir yere kurulan dölleme merkezlerinde “göğe gelen, öğsemiş” ineklere “fenni dölleme” ve danalara da “fenni eneme, burma” yapılırdı.

Hayvan Halinden Anlamak.

Sağım esnasında da ineklerin memeleri önce suyla yıkanır, hatta inek sütünü tutmasın salsın diye sağım öncesi “edükleme” dediğimiz, her memeden kontrollü olarak buzağının emzirme işlemiyle de bir temizlik yapılmış olurdu. Kara ırklar zamanında küçük tas ya da inek çanağı dediğimiz 2-3 litrelik kabların yerini, sarı ırka geçilince 5-10 litrelik kovalar almıştı. Herkes inek sağamazdı. Sağsa da aynı verimi alamazdı. Sağan kişi ile ineğin arasında samimi bir ilişki olur, inek, sağanın halinden sağan da ineğin halinden anlardı. Sağım esnasında inekle kurulan temaslardan birisi de ineğin rahatlaması için söylenen “döşü kızım” sözünün kimin söylediği önemliydi. Bunun dışında inek ikna edilemez, sütünü buzağısına ayırmak için kendini sıkar süt vermez ise önüne konulan yal ikramına ilaveten buzağısı da salınarak bir taraftan buzağı emer bir taraftan da sağım sürerdi. En sonunda da buzağı ve inek bir süre başbaşa kalır, hasret giderirlerdi. İnekle buzağının bir arada kalma süresi çok önemliydi. Çünkü, buzağı doğduğunda sürekli annesinin yanında bırakılmaz, “tam” dediğimiz ahır içine buzağının içinde dönebileceği kadar genişlikte bebek yatağı gibi küçük bir yer yapılır, ancak sağım sonrası annesiyle baş başa bırakılırdı. Yeni doğum yapmış inekler işin başında bu hasrete fazla dayanamaz, “yazı / mera” ya da ormandaki otlama işini bırakır, kaçar yavrusunun yanına gelirdi. Bu nedenle yeni doğum yapmış inek yazıya gönderilmez, ev yanlarında bakılır, böylece sabahtan akşama kadar ahırdaki buzağı ile ineğin karşılıklı bağırışları bize konser gibi gelirdi. En güzeli buzağının sürekli annesiyle birlikte kalmasıydı ama el koyacağımız/ sağacağımız sütünün yanında uzun yola dayanamaması ya da korunmasız şekilde merada kalmasının da sakıncaları vardı. Hava koşullarından kolaylıkla etkilenebilmekte, hastalanabilmekteydi. Bunun için diğer hayvanlar dışarıda bakılırken buzağıların bakımı belli bir yaşa kadar ahırda özel olarak yapılırdı.

İnekleri sağan kişi aynı zamanda iyi bir baytar/ hayvan doktoru/ psikoloğu olmak zorundaydı. Sağım yapılan hayvanın rahatsızlığını sağılan sütün miktarından, renginden ve kokusundan anlardı eskiler. En çok da “nazar / göz değmesine” bağlı rahatsızlıklar (hayvanın huysuzlaşması, sütündeki koku değişikliği vb.) durumunda “el almış” kadınlar çağrılıp okutulur, olmadı “erkek gözü” var diye yaşlı bir erkeğe ya da hocaya okutulurdu. Bunun dışında göze çarpan diğer rahatsızlık durumlarında “halk doktoru” gibi köyde bulunan bazı kimseler de “hayvan doktoru” olarak olaya müdahil olurlar, gerekiyorsa kulağından, kuyruk altından ya da sırtından kan akıtır, gözetler, hayvanda belli bir rahatlama izleyemezse sahibine “baytara götürmesini” önerirdi. Bu hususta hatırladığım merhum Mendü Ay’ın bir takım yetenekleri vardı.

Sağın Ekonomisi.

Ekmekten sonra en önemli yiyeceğimiz “katık” söz konusu olunca elde edilen katığın kaynağı hayvanlar konusunu biraz uzattık ama konunun iyi anlaşılması için temelimizin sağlam olması iyidir. Köylü için sütün kendisi değil sütten elde edilen ürünlerin önemli olduğunu belirtmiş, zorunlu haller dışında sütün içilmediğini söylemiştik. Birkaç aile denese de köyde küçükbaş hayvancılık yapılmazdı. (Hellen Kazım hariç.) Daha ziyade sütü ve yavrulaması için yetiştirilenler büyükbaş hayvanlar, sığır idi. Züver Koşar ve Selahattin Koşar Kömüş dediğimiz Camış da beslerlerdi. Şimdi o da kalktı.

Sağın, gıda dışında hane halkının ek gelir kaynağı idi. Hafta günleri yaz kış farketmez, çarşı pazara götürülen ürünlerin önemli bir bölümünü bu hayvansal ürünler oluştururdu. İlçemiz Alaçam’ın “hafta günü” Çarşamba günüydü. Bu nedenle köylünün çarşı pazar telaşı Salı gününden başlardı. Bir hafta boyunca sağılan sütler “çalıntı / yoğurt” yapılır, Salı günü “yayık” kurulup yayılıp, yağ ve ayran elde edilir, eğer ayran ailenin ihtiyacından fazla ise bir kısmı kaynatılarak bez torbada süzülüp “minci” dediğimiz ekşi çökelek elde edilirdi. Yayıktan çıkan yağ bakır bir kaba basılır, minci kendi torbasıyla (temizliğini alıcı görsün diye) ya da başka bir kaba konur, pazar yolculuğuna hazır beklerdi. Pazara gidecek olan yoğurtlar tencereye değil de 2-3 litrelik “tokat pakrak”ı dediğimiz kulplu küçük kazanlara mayalanırdı. Pazar yolculuğunun en meşakkatli ve yorucu ürünü ise sütün kendisi idi. Mevsimine göre sabah ve akşam günde iki kere sağılan sütlerden çarşı pazara gidecek olanları, Salı akşamı ve Çarşamba sabahı sağılır, süzülür ve bir hafta önce yıkanıp temizlenip bir kenarda bekletilen şişelerin kaynar suyla tekrar dezenfekte edilip hazırlanmasıyla “huni” vasıtasıyla şişelenmesi işiydi. Şişede bulunan en ufak bir kalıntı / bulaşık bir şişe sütün bozulması, çökmesi, zayii olması demekti. Bu nedenle şişelerin içi, tütün iğnesinin iplik deliğine takılan bir bez parçası yardımıyla pazar dönüşü sabunlu sıcak suyla ovularak iyice temizlenip bir kenara kaldırılır, ertesi hafta için de önceden ikinci bir temizlemeyle kullanıma hazır hale getiriliyordu ve çatlamaya, kırılmaya karşı da hassas oldukları için taşırken de bir risk oluşturuyorlardı. Şimdiki sütler, daha önce kullanılıp atılmış muhtelif ebatlardaki pet şişelerde sevkediliyor ama ne kadar sağlıklı, soru işareti. Hâkeza, bakır kaplarda sevkedilen yoğurtlarımız da bunun gibi şimdi plastik bidonlar içinde kapımızı çalıyor. Yâ Rezzak. Süt şişelerinin ağzı mantarla tıpalanır, mantarı kayıpsa şişenin ağzına uygun kalınlıkta bir mısır koçanı parçası bir naylonla sarılıp tıpa niyetine kullanılırdı. Süt şişeleri kolçak dediğimiz büyük ve yayvan, kuplu sepetlere yerleştirilir, bu sepetler de kolumuzun dirseğe yakın yerine takılarak taşınırdı. Kolçak adı da belki kola takılan manasına buradan geliyordu. Belli müşteriler olduğu gibi rastgele müşterilere de pazarlanan süt ve süt ürünlerinin bir kısmı bazen satılamaz elde kalır, geri getirilip evde tüketilirdi.

Küçük bir not daha düşelim, bizde “süte su katma” edepsizliği ve kaymağını alıp sütü öyle satma çakallığı yoktu. Şimdilerde pazardan aldığımız sütü pişirirken yarısının buhar olup uçmasını fazla kaynatmaya, üzerinde oluşması gereken kaymağın olmayışını da hayvanın zaifliğine bağlayıp teselli buluyoruz. Elbette ürünü belli ve aynı kişiden alıyoruz ama menfaate dayanan dostluklar fazla uzun sürmüyor.

Yayık Yaymak.

Burada kısaca “yayık”tan da bahsedelim. Bizim yayıklarımız, ipe bağlı ağaç ya da deri yayık değildi. Bizimki, fıçı misali ağaçtan yapılmış, döveceği de olan, ayakta kullanılan bir araçtı. Dibi geniş, ağzı dar olarak yapılan bu yayıklar tahta parçalarının birkaç çember vasıtasıyla tutturulmasıyla elde edilirdi. Kullanılmadığı zamanlarda iyice kuruyan yayığımız ek yerlerinden açılma yapar delik deşik görünürdü. Bunun önüne geçmek için de yayık önceden ıslatılır, tahta malzemenin şişmesi beklenirdi. İçi kaynar suyla haşlanarak temizlenen yayığa yoğurtlar bir iki karış doldurulur, sapı ucunda yuvarlak tekerlek gibi bir parça olan dövecek ile ara sıra ılık su katarak bir saate yakın süreyle sürekli dövülür, ara sıra bakılarak üzerinde oluşan yağ tabakasının miktarına göre “olup olmadığına” karar verilirdi. Tabi bu süre içerisinde hiç fasıla verilmez, yayan kişinin “kolu kanadı” kırılırdı.

Kab Seçimi.

Tokat pakrakları da bakırdan idi. Her ne kadar “kalay”ına özen gösterilse de keskin kıvrımlı yerlerinin temizliğinde sorunlar yaşanırdı. Daha sonraları bunun alüminyum olanları da icad edilse de pek tutulmamıştır. Her bakır kabın güvenliği kalaylanmasına bağlıydı. Bunun için ara sıra köylere gelen kalaycılar köyün bir yerine kamp kurarlar, köylünün kablarını topluca kalaylarlar idi. Tabi bunun dışında da köylü ihtiyaç doğduğunda birer ikişer kabını çarşıya götürür kalaylatırdı. Yoğurt mayalanan bu kapların oluşturduğu en büyük risk kalayı kalkmış yerlerinde “cenger ya da cengel” dediğimiz mavi renkli zehirli pasın oluşması için. Bu hususta köylünün imdadına alüminyum kablar yetişse de zamanla bunlarda da yüzey çökmeleri sonucu oluşan noktalarda temizlenemeyip kalan artıkların doğurduğu sorunlar insanları tereddütte bırakmıştır. Son zamanlarda karar kılınan çelik kaplar, şimdilik saltanatını sürdürmektedir.

Sağım sonrası ilk iş sütün bekletilmeden süzülüp pişirilmesidir. Süzmek için plastik süzeklerin üzerine mutlaka ek olarak bir tülbent örtülerek maddi temizliği garantilenirdi. Dağ köylerinde koyuncular bu süzeğe yıkanıp temizlenmiş koyun yünü doldurur öyle süzerlerdi. Bilindiği gibi koyun yüğü/yünü üzerinde mikrop barındırmayan, antibakteriyel bir üründür.

Taze İnek Peyniri.

Pazara götürülüp satılan süt ürünlerimizin arasına 1975 sonrası “taze peynir” de eklenmiştir. Sığır sütünden peynir bilinmez, yapılmazdı. Peynirin sadece koyun ve keçi sütünden yapıldığını düşünürdük. İşte bu tarihlerde küçücük şişelerde pazarlanan peynir mayasından 5 litrelik çiğ süte katılan bir damla ile akşamdan sabaha peynirimiz mayalanır, süzme torbasına doldurulup üzerine de baskı koyduğumuzda “teze peynir”imiz 24 saatte hazırdı. Tercihe göre isteyen tuzsuz haliyle yer, isteyen tuzlu suda / salamurada bekletir öyle yerdi.

/Çetin KOŞAR

20 Ocak 2020