Yerel Tarih

 Y E R E L  T A R İ H
 
Akbulut Köyü’nün güney ufuk çizgisini oluşturan Kabukluk ve Temron Tepe’nin ötesi benim için masallarda geçen bir Kaf Dağı gibidir. Kaybolan bir ineğimizi ararken ömrümde ilk ve son kez çıktığım o tepelerin arkasındaki hayatlar bana, farklı bir dünyaymış gibi geliyordu. Rüyalarıma da giren bu bölge aslında dedelerimizin göçebelikten yerleşik hayata ilk geçiş yaptıkları coğrafyaydı.
 
1830’lu yıllara ait Osmanlı belgelerindeki kayıtlara göre Gelemet Köyü nüfusunda görülen dedelerimizin hikayesi burada başlıyordu. Bize “Vezirköprü’den göçüp gelenler” olarak aktarılan sülalemiz tarihiyle ilgili ilk kırılma noktası o günün Gelemet Muhtarı olan Sevgili İlyas KAMBUR beyin bir sohbetinde “Gelemet Köyü’nün Amasya’dan GÖREVLİ olarak gönderilip yerleştirilen Türkmenler tarafından kurulduğu”nu söylemesi olmuştu.
 
Dedem Sefercük ise babasından bahsederken zaman zaman “Bengülülü Şevki” ifadesini kullanırdı. (Özellikle “Bengü” değil de “Bengülülü” şeklinde ifade ederdi.)
 
Tüm bu verileri bir araya topladığımızda eğer konuya bölgenin bugünkü siyasi haritasına göre bakarsak hiç bir sonuca ulaşamıyoruz. Elimizdeki veriler neydi; Amasya, Vezirköprü ve Bengü köyü. Amasya bir il. Vezirköprü Samsun’un bir ilçesi. Bengü ise Bafra’nın bir köyü.
 
Ancak konuya tarihi perspektiften bakarak girdiğimizde taşlar bir bir yerine oturuyor. Evet Gelemet Köyünün kurucuları Amasya’dan görevli olarak gönderilip yerleştirilen Türkmenlerdir. (Amasya’nın neresinden araştırılacak.) Akbulut Köyünün kurucuları da o gün Amasya’ya bağlı Vezirköprü ilçesinin yine o gün Vezirköprü’ye bağlı Bengü köyünden göçüp gelmişlerdir. (Tarih dizininde şöyle bir farklılık var; 1520’li yıllardaki kaynaklarda Gelemet adı geçiyor. Ancak, dedelerimizin adına ilk olarak 1830’larda Gelemet nüfusunda rastlıyoruz. 1900 yılından itibaren de Sordanköy (Akbulut) adına rastlıyoruz.
(...)
 
 
GENEL TARİH
 
“İlk göç dalgası ile Anadolu’ya gelen ve daha çok Batı Anadolu ile Rumeli’de konar göçerlik eden topluluklar “yörük”, ikinci göç dalgası ile gelen ve daha çok Orta ve Batı Anadolu’yu yurt tutan konar göçerler ise “Türkmen” diye adlandırılmıştır.
 
Osmanlılar döneminde Anadolu’da konar göçer topluluklar ya büyük gruplar halinde sancak veya kaza statüsünde ya da belli bir sancağın sınırları dahilinde timar yahut has ünitesi içinde olmak üzere idarî ve malî teşkilâtın bünyesinde yer almışlardır.” (TDV, İslam Ansiklopedisi)
 
“Osmanlı Devleti, Anadolu’daki Türkmen aşiretlerini iskâna tâbi tutarken, ya meskûn bulunan köylerdeki yerleşik halkın arasına üçer beşer hane şeklinde yerleştirmiş, ya da boş olan yerlere yeni köyler kurmak suretiyle bu köylere toplu olarak iskân ettirmiştir.
 
Osmanlı Devleti’nin, özellikle 16. yüzyılın sonlarından itibaren, bozulmaya başlayan askeri, siyasi ve mali sisteminden en çok konar-göçer gruplar etkilendi. Sistemi düzeltmek isteyen Osmanlılar, Yörük ve Türkmenleri toprağa bağlamak, onları kayıt altına almak maksadıyla iskân etmeye zorladı. (/Şeyda BÜYÜKCAN SAYILIR)
 
 
 
__________________________________________________________________________________
Bu bilgiler ışığında Akbulut Köyünün kurucu sülaleleri Kurumoro ve Kocamoro’ların Bengü’ye ilk yerleşim hikâyeleri Sevgili Ahmet Sel kardeşimin kaleme aldığı aşağıdaki Köy Romanındaki gibidir. Okuyup o günleri hissetmeye çalışalım mı?
 
 
 
BİR KÖY ROMANI DENEMESİ
"Bir Zamanlar Bizim Köy;  Oymağıgökçeagaç"
 
1
Yıl, 1650'ler...
Yer, Bafra Ovasında bir Göçebe Oymak.
 
Oymağın beyi Ahmetsoy  tüm ileri gelen beylerini toya davet etmişti. Yemek faslından sonra Oymak Bey'i söze başladı.
 
-”Ey! Oymağımın ileri gelenleri. Nice zamandır göçer durur, bir konduğumuz yaylaya bir daha konmadan garba doğru giderdik. Şu Anadolu’da nice beylikler kuruldu zaman değişti töre bozuldu. Kimimiz obasından  kimimiz boyundan ayrı düştü ve bizi Devlet-i  li Osman bir kıldı, bizi bu Bafra denen yere geçici olarak kondurdu. Bize dağ yöresinden bir yurt vereceğini vaad etti. Yarın yurdumuz belirlenecek ne işle mesgul olacağız emredilecek. Sizler bu işe ne söylersiniz?”
 
Dursunbey;
-”Beyim duydum ve işittimki her oymak her boy zorunlu kondurulmuş, kondugu yer köy olmuş. Kimine tarla verilmiş ek biç vergi ver denmiş; kimine ormanı aç tarla yap denmiş, kimi kendirci kimi tımar sabı olmuş. Bize ne verilecek ben onu merak ederim.
 
Tembelbey;
-”İsteriz ki göçer yaşayalım, ama devlet izin vermez. Verse de vergiyi çok alır, göçerlikten bezdirmek ister. Bî karar kaldık, el kol bağlı.”
 
Güdülbey;
-”Konmak gerek beyler, konmak gerek. Konup da toprağı işlemek gerek, göçerlikte yurt sahibi olunmaz.”
 
Oymak Beyi;
-”Gün ola hayrola beylerım hayrola.
 
 
2
Ertesi günün sabahı Ahmetsoy namazını kıldıktan sonra çadırından çıktı oba içinde yürüyerek yüksekçe bir yere oturup güneşin doğuşuna seyre daldı.
 
Bafra ovasına dağılmış, zorunlu olarak geçici kondurulmuş birçok Oymaktan biriydi Oymağı. Farklı boylardan toplama bir oymaktı. Yeni yeni birlik düzeni sağlamıştı.
 
Kendini bildi bileli göçerdi. Şimdi yurt verilecek göçerlik bitecekti. Hatıralarına daldı gitti bir an; Babasını Sivas’ta dedesini Erzurum’da toprağa vermişti. “Keşke mezarları başına tekrar gidebilsem” diye içinden geçirirken dörtnala gelen bir atlının sesine irkildi. Atlı Oymak’ın içine doğru ilerleyip Bey çadırına yöneldi.
 
Yurt haberinin geldiğini anladı. Hemen kalkıp çadırının yolunu tuttu. Gelenin yanına yaklaşıp kendini tanıttı, merakını gidermek istedi.
 
Gelen atlı haberciydi. Öğlenden sonra ırmak kenarına Kadı’nın gelecegini herkesin yurdunu açıklayacağını söyleyip gitti.
 
 
3
Vakit öğlen
Hava sisli
Yol çamurlu
Atına atlamış yola koyulmuştu Bey, ırmağın kenarına doğru ilerlerken ileride büyükçe bir çadır gözüne ilişti, etrafında kalabalık vardı. Çadırın arka tarafına atlar sırayla bağlanmıştı. Bende oraya bağlarım diye düşünerek hızlıca sürdü atını öyle de yaptı.
 
Çadıra doğru ilerken Balikethüda Oymağının beyi Bahşibey kesti önünü. Bahşibey:
-”Hoş gelmişsin beyim!” Ahmetsoy:
-”Hoş bulduk Bahşi beyim!” Bahşibey:
 
-”Göçebelere yurtluklar veriliyor sende onun için gelmiş olmalısın. Benim Oymağımdan ilerde yalakdağı denen bir vadi var, oraya bir Oymak iskan edilecekmiş onlara güzergah göstermem için çağırmışlar.” Ahmetsoy:
 
-”Bahşibeyim bilirsin ki sivas ovasında aynı kışlakdaydık. Benim Oymağım da senin Oymağın da toplama bir Oymak. benim beylerimin kafası karışık, göçerlikten vazgeçmemek istiyende var, yerleşip köylü olmak istiyen de. Nasıl oluyor bu yerleşme bana anlatasın. Bahşibey:
 
-”Beyim bizim Oymaklaımız farklo boy ve obalardan toplama onun için Devlet-i  li Osman bizim gibi oymakları geniş arazisi olan dağ bölgelerine yerleştiriyor. Her aileye ayrı bir dağın yamacı verilerek ormandan tarla actırıyor, kalyonunu tersanaye gönderiyor, açılan tarlayı da kullanması için açana veriyor.
 
Vergiyi yine ben topluyorum, herkes kendi hayatını yaşayıp gidiyor. Gayri göçerlik iş değil artık, konmak en iyisi.”
 
Beyler böyle konuşurken çadırdan bir asker çıkıp geldi Bahşi Beyi de Ahmetsoyu da içeri çağırdı.
İkisi de Kadı’nın önüne geçtiler. Kadı Efendi:
 
-”Ahmetbey senin oymağına en uygun yer Yalakdağıdır. Yalakdağının her ayrı yüzü çok eskiden Rum köylerinin harebesidir. Köylükten eser kalmamıştır. Gökçelik denen mevkiiye varacaksınız. Size Bahşibey yol gösterecek. On beş gün içinde yurdunuza konmanız gerek. Aksini söylememe gerek yok.
Bahşibey! yolu yordamı bilirsin bu işi sana havale ettik. Bahşibey:
-”Tamamdır Kadı hazretleri.”
 
İki Bey de çadırdan çıkarken asker Seyitalioymağının Beyi Aldobeyi getiriyordu. Selamlaştılar ve oradan ayrıldılar.
 
Ahmetsoy, Bahşibeyle beraber oymağına doğru yola koyuldu....
Vakit göç vaktiydi. Lâkin Son Göç.....”
(...)
/Ahmetsel Alidedeoğlu
Gökçeağaçoymağı Köyü
Alaçam / SAMSUN

 

Aile Fotoğrafları Yayınlanırsa Ne Olur?

---

Dört Kuşak Birarada
Hediye, Hanife, Salih(eşi Ünzile),Tekin

Kişisellikten uzak, kurumsal bir kimlikle yayınını sürdüren köyümüzün blog ve sitelerinde, öncelikle sahiplerinden rızalarıyla birlikte aldığımız, bazı fotoğrafları sizlerle paylaşıyorduk. Özellikle aile fotoğraf albümlerinden, “temel özelliği ve işlevi, belge ve haber değeri taşıyan fotoğrafları”  aileler bazında yayınlıyorduk. Niçin yayınladığımızı da ilgili sayfanın başında aynen şöyle belirtmiştik;  “Bu bölümü hazırlamaktaki amacımız, kişisel albümlerimizde gizli kalmış, geçmişi günümüze taşıyan fotoğrafları ziyaretçilerimizle paylaşmak, hafızalarımızdan silinenleri ya da silinmeye yüz tutmuş olan insan, mekân ve eşyaları gözümüzde tekrar canlandırmaktır.”

Bilindiği gibi tarih, “belge ve kaynaklara dayalı olayları tespit etmeye, tarafları anlama ve algılamaya yarayan bir disiplindir. 19. Yüzyıl’ın ikinci yarısından sonra tarihçilerin kullandığı kaynaklar arasına fotoğraflar da dâhil olmuştur. Fotoğraflar mektupları, gezi yazıları ve biyografileri zenginleştirir. Fotoğrafların işlevleri ise; bildirmek, öğretmek, açıklamak, etkilemek, saklamak ve tanıklık etmektir. Fotoğraflar dönemin modasını, siyasetini, iktidar-halk ilişkisini ve toplumun sosyal davranış özelliklerini yansıttığı gibi günümüze ulaşmayan folklorik unsurları ve mimari eserleri görmemizi sağlar. Her fotoğraftan herkes bir şeyler çıkarır.” (Nedim İPEK, Osmanlı Dönemi Samsun Fotoğrafları)

Fotoğraf tarihine de bir göz atarsak, sekizinci yüzyılda İran asıllı bir İslam alimi olan Ebu Musa Câbir bin Hayyan'ın “Gümüş Nitrat'ın güneş ışığı etkisiyle karardığını” bulması ve 15. asırda Leonardo da Vinci'nin karanlık odada mevcut ufak bir deliğin dış dünyadaki görünümlerini aksettirmesi fotoğrafçılık tarihindeki önemli başlangıçlardır. İlki 1840’larda üretilen fotoğraf makinelerinin maliyeti oldukça yüksek olduğundan herkes fotoğraf çektiremiyordu. 19. yüzyılın sonlarından itibaren aileler de topluca fotoğraf çektirmeye başladılar. Önce devlet erkânı ve toplumdaki ileri gelen ailelere tanınan bu öncelik 20. yüzyılın ortalarından itibaren uygun makinelerin icadıyla önce orta halli ailelere ardından da “şipşakçı” denilen seyyar fotoğrafçıların imdada yetişmesiyle yoksul aileler de evlerinde, eğlence yerlerinde, düğün, bayram ve toplantılarda ücret karşılığı fotoğraf çektirmeye başladılar.

Nedim İpek hocamız devamla “Önceden bu aile albümleri eve misafirliğe gelen eşe dosta gösterilirdi. Çok değerli birer hatıra veya vesika olarak saklanan bu fotoğrafların tarihlendirilerek ve bazı ilave notlarla gün yüzüne çıkarmanın ve daha geniş kitlelerin hizmetine sunmanın zamanı gelmiştir. Önemsiz gibi görülen bu aile fotoğrafları aslında tüm toplumu ilgilendiren birçok figürü üstünde taşımaktadır. Arka plandaki objeler, alet edevat, giyim kuşam vs.” derken aslında bu hususta bizi de cesaretlendirmişti. Ancak bugün geldiğimiz noktaya göre “Günah”tır diye fotoğraf çektirmeyi reddedenlerin yanında çekilmiş fotoğrafları geniş kitlelere göstermeyi reddeden insanımızın müsamahası, hoşgörüsü, alçak gönüllülüğü, paylaşımcılığı ve bölgesel kültüre katkı sağlaması gibi konular için daha uzunca bir zamana ihtiyacımız olduğu görülmüştür.

Köylümüze ait eski aile fotoğraflarının yayınlanmasına, başlangıçta istekli oldukları halde sonradan vazgeçenlerin sayısının artması üzerine bu fotoğrafları siteden tamamen kaldırmanın yararlı olacağı kanaatine vardık. İnsanlarımızın, fotoğraflarının yayınlanmasına müsaade ettikleri gibi yayından kaldırılmasını da istemeleri en doğal haklarıdır. Hiç birisine kızmaya, darılmaya ve gücenmeye hakkımız yok. Müsaade ettiklerinde olduğu gibi şimdi de onların bu isteklerini “saygıyla” karşılıyoruz. Her şeyden önce “ailenin kutsallığı”na inanıyoruz.

Ancak anlamakta zorlandığımız ve bir türlü cevabını bulamadığımız temel sorun ise bu taleplerin köydeki köylülerimizden ziyade okumuş, tahsilli ya da köy dışında kent yaşamından gelen kimseler tarafından yapılmış olması. Yanlış anlaşılmasın, bugüne kadar aldığım yedi adet itirazdan beşi kendi aile çevremden gelmiştir. Netice itibariyle, amacımız köyümüzün kültürüne katkı sağlamaksa bunu yaparken çevremizdeki insanları kırmamaya, üzmemeye azami dikkat göstermek zorunda olduğumuzun bilincindeyiz.

Başlangıçta sadece kendi arşivimdeki eski fotoğraflardan yararlanarak bir takım belgesel yazılar hazırlarken aldığım “neden sadece kendi fotoğraflarını yayınlıyorsun? Köyde senden ve senin ailenden başka kimse yok mu?” tarzındaki sorulara maruz kalmam nedeniyle giriştiğim bu “açılımın” bilimsel olarak da “zor” olduğunun ta başından beri farkındaydım. Ama denemekte yarar vardı. Denedik. Olmadı. Ne yapalım? Ucunda ölüm yok ya!

Adına bağnazlık deyin, tutuculuk deyin ya da başka bir şey ne derseniz deyin ama bu çağda böyle bir durumla karşı karşıya kaldığımızda dönüp arkamıza bakmadan edemiyoruz. 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarından iki adet aile fotoğrafıyla sizlere veda ediyoruz. Kim daha medeni ve cesur?

/Çetin KOŞAR

07 Şubat 2010

Gazi Mustafa Kemal Atatürk, eşi Latife Hanımın Ailesiyle birlikte.

Osmanlı İmparatorluğunun son halifesi Abdülmecid efendi ve kızları…

Akbulut Köyü Muhtarlık Tarihine Giriş

---

Recep KOŞAR
Akbulut Köyü Muhtarı(29/03/2009)

Köy nedir?

Köy, idari bölünmenin en alt basamağıdır. TDK’nın Türkçe Sözlüğüne göre köy; “Yönetim durumu, toplumsal ve ekonomik özellikleri veya nüfus yoğunluğu yönünden şehirden ayırt edilen, genellikle tarımsal alanda çalışılan, konutları ve öteki yapıları bu hayata uygun yerleşim birimi, köylük yer, köy yeri” olarak tanımlanmaktadır. Cumhuriyet kurulduktan bir buçuk yıl sonra, 18 Mart 1924 yılında çıkartılan ve birçok değişikliklerle bugün bile yürürlükte olan “442 sayılı Köy Kanunu”nun birinci maddesine göre; “Nüfusu iki binden aşağı yurtlara (köy) ve nüfusu iki bin ile yirmi bin arasında olanlara (kasaba) ve yirmi binden çok nüfusu olanlara (şehir) denir. Nüfusu iki binden aşağı olsa dahi belediye teşkilatı mevcut olan nahiye, kaza ve vilayet merkezleri kasaba itibar olunur ve Belediye Kanununa tabidir.”

Yine aynı kanunun ikinci maddesinde de köy tanımıyla ilgili şu ibareler bulunmaktadır. “Cami, mektep, otlak, yaylak, baltalık gibi orta malları bulunan ve toplu veya dağınık evlerde oturan insanlar bağ ve bahçe ve tarlalarıyla birlikte bir köy teşkil ederler.”

Kanun maddelerinden de anlaşıldığına göre köy, belirli bir idari sınırı bulunan ve bu sınırlar içinde toplu veya dağınık meskenler ile ekonomik faaliyet sahalarından oluşan, tarımsal faaliyetlerin ağırlığını hissettirdiği ve seçimle işbaşına gelen muhtar ve ihtiyar heyetinin yönettiği en küçük idari ünitedir. Bu genel tanımlamalardan sonra köyümüzle ilgili tarihsel gelişimi izlemeye ve sergilemeye çalışalım.

En Eski Köy; Gelemet Köyü

İmparatorluk döneminde bölgemiz elbette bugün olduğu gibi bir yapılanma içinde değildi. Osmanlı İmparatorluğu Samsun’u ilk kez 1398 yılında I.Bayezid’in (1389-1402) bölgeye düzenlediği sefer sırasında ele geçirmişti. Daha sonraları Samsun kent merkezi birkaç kez elden çıkmış olsa da 16.asırda Osmanlı İmparatorluğunun Canik Livası, Ordu ve Samsun illerinin bazı kazalarını kapsıyordu. Bir başka ifade ile o gün Amasya Sancağına bağlı Vezirköprü, Lâdik ve Havza ilçeleri hariç bugünkü Samsun ilimiz ile Ordu’ya bağlı Ünye, Fatsa, Kumru, Çaybaşı, Çatalpınar ve Korgan o zamanki Canik Livasını oluşturuyorlardı.

Bölgemizle ilgili olarak yaptığım tarihsel araştırmalarda şimdilik ulaşabildiğim en eski kayıt Gelemet Köyümüz ile ilgili bilgidir. Osmanlı İmparatorluğunun 1520 yılına ait Tahrir (vergi) Defter kayıtlarına dayanılarak çıkarılan ve o günkü adı Canik Livası olan bölge haritasında Gelemet, Bafra Kazasına bağlı bir köy olarak görülmektedir.  Türk Tarih Kurumu tarafından 2002 yılında yayınlanan bu haritaya göre çevredeki diğer köyler ise şunlardır; Taşkelik, Mandır(Mandırçay), Gökçeboğaz (Gökçe), Yenice, Zeytin(Zeytun), Demirciköy(Demircü), Göçkün ve Geyikkoşan(Geyik köyü)’dır.

Sözlü tarih bilgilerine göre ise İmparatorluk döneminde “Gelemet” adı karşımıza Türk Karyesi (köyü) olarak çıkmaktadır. Sonradan köy olan Sordanköy’den başka, bu köyün üst tarafındaki Tokmak Hırmanı mevkiinden öte Devret, Kömürlük, Eskiköy ve Çetirliğin öte ve beri yakaları ise Rum Köyü olarak geçmektedir. (Anti parantez olarak yeri gelmişken ihtilaflı bir konuyu; “Çetillik” mi? Yoksa “Çetirlik” mi? İsim kargaşasını vuzuha kavuşturalım. “Köy Ağzı” incelemelerimizden edindiğimiz bilgilere göre “ellik”, “folluk”, “irezillik” vb. kelimelerde olduğu gibi eskiler çift “L” harflerinin her ikisi tam olarak telaffuz etmektedir. “Misiilik=mısırlık”, “teelik=terlik”, gibi kelimelerde, öncesindeki sesli harfin uzatılarak söylenmesi yoluyla  “L” harfinden önce gelen “R” harfi söylenmeyip “yutum”a uğramaktadır. Eski köy ağzını tam kullanan Hanife Koşar’ın konuşmalarından tespit ettiğimiz kadarıyla adını, zaman zaman “Çetillik”, zaman zaman da “Çetirlik” diye söylediğimiz bu mahallemizin adının doğrusu da “ÇETİRLİK” olmalıdır. Tabi kelime olarak manasını araştırdığımızda da kayalık arazi koşullarında gelişemeyen küçük boylu, yarı ağaç bitkileri ifade eden “çoturluk”tan dönüştüğünü, rahatlıkla söyleyebiliriz.)

1996 yılına kadar idari bakımdan tek köy olan ve adına Kışlakonak denilen köyümüzde yine eskilerin anlatımına göre Cumhuriyet öncesinde Gelemet hariç Sordanköy, Karanlıkdere, Çetirlik ve Sarımsak yani bugünkü Akbulut Köyü, iki ayrı muhtarlıkla yönetildiğini biliyoruz. Bu durumda Gelemet Köyü ayrı bir muhtarlık iken bugünkü Akbulut Köyü ise Çetirlik Rumlarıyla birlikte tek köy ama iki ayrı muhtarlık şeklinde idare ediliyordu. Osmanlı İmparatorluğu’nun yayınladığı 1864 Vilayet Nizamnamesinden sonra Müslüman ve Gayr-i Müslimlerin beraber yaşadığı köylerde her kesim kendi muhtarını bir yıllığına seçmeye başlar. Yani aynı köyde biri Türk Muhtarı diğeri Rum Muhtarı olmak üzere iki muhtarın varlığı söz konusuydu. Hatta bir zamanlar Türklerin Muhtarı ise bir kadın imiş. Hangi tarihlerde olduğunu inşallah daha detaylı arşiv çalışmalarıyla ileride ortaya çıkarmaya çalışacağımız bu kadın muhtarın Rüstem (Hürüstem) Yılmaz’ın annesi olduğunu biliyoruz.

Muhtar Kimdir?

18 Mart 1924 yılında çıkartılan 442 sayılı köy kanununun 10. Maddesine göre “Muhtar, köyün başıdır. İşbu kanuna göre köy işlerinde söz söylemek, emir vermek ve emrini yaptırmak muhtarın hakkıdır… Muhtar Devletin memurudur. Devlet işlerinde vazifesini (36) ncı maddeye göre yapar.”

Muhtar, köy işlerinin yanı sıra devlet görevlerini de yürütür. Genel yönetimin temsilcisi sıfatıyla da yasaları ve hükümet emirlerini halka duyurur. Muhtar, köy veya mahalle halkı tarafından seçilir. Türkiye'de muhtarların görev süresi 5 yıldır. Muhtar köy tüzel kişiliğini temsil eder. Muhtar köyde yapılması gereken işleri imece usulü ile gerçekleştirir. Aynı zamanda muhtar, köy içinde dirlik ve düzeni sağlar.

Osmanlı İmparatorluğu zamanında bugünkü muhtarlık hizmetini görenlere, “köy kethüdası” denirdi. Halk arasında ise muhtara “köy kâhyası” yahut sadece “kâhya” adı verilirdi. Tabi bunların başa gelmeleri çoğu zaman seçimle değil, atama ya da doğal seyirle olmaktaydı.

Bugün muhtarlarımızı Mahallî İdareler Seçimleriyle birçok aday arasından seçerek belirliyoruz. Mahallî seçimler aslında demokrasi tarihimizin başlangıcıdır. Ülkemizde seçimlerin tarihi, 1830'lara kadar gider. “Siyasi seçimler ve ilk olarak muhtarlık teşkilatının kurulması”na Türk modernleşmesinin mimarı II. Mahmud döneminde tanık oluyoruz.

Muhtarlık tarihini araştırarak belgeleyen Prof. Dr. Ali Akyıldız'ın tespitlerine göre ilk muhtarlar seçimle değil tayinle görevlerine başlamışlardır. “1833'ten sonra muhtarlık teşkilatı yavaş yavaş ülkenin her yerinde uygulanmaya başlar. Muhtarların çoğu tayin edilirken, bazı bölgelerde ise muhtarlar seçimle göreve gelirdi. 1864 vilayet nizamnamesinden sonra Müslüman ve Müslüman olmayanların beraber yaşadığı köylerde her cemaat kendi muhtarını bir yıllığına seçmeye başladı.”(Kaynak; Erhan Afyoncu)

Cumhuriyet kurulduktan sonraki Yerel Seçimler Tarihini incelediğimizde; ilk mahalli seçimin Kasım 1942 de yapıldığını görüyoruz. Çok partili rejime geçilmesiyle 1 Eylül 1946 da yerel seçimlerin yapıldığı tespit etmekle beraber köyümüzde muhtarlar ve görev süreleri farklı sebeplerle bu seçim dönemlerine uymamaktadır. O zamanlar muhtarlık seçimi genellikle gayrı nizami şartlarda bazen de kolluk kuvvetlerinin denetimi ve yönlendirmeleriyle sonuçlanmaktaydı.

Kışlakonak Köyü Muhtarları

1996 yılında Akbulut Köyü kurulduğunda atama yoluyla başa gelen ilk muhtarımız Sunay Bakioğlu’nun yaptığı araştırmaya göre Cumhuriyet tarihimizdeki kayıtlı ilk resmi muhtarımız Enez Hoca’dır. Bu süreçte muhtarlar hep Gelemet köyünden seçilmektedir.  Çünkü 30 Ocak 1923 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti ile Yunan hükümeti arasında Lozan şehrinde imzalanan “Nüfus Mübadelesi Sözleşmesi” kapsamında Çetirlik’te ikamet eden Rum Vatandaşlarımız Yunanistan’a gönderilmiştir. Böylece, ikisi bir köy ancak iki muhtarlık olan Çetirlik nüfusunun boşalmasıyla Sordanköy köy olmaktan çıkarak Gelemet’e bağlı bir mahalle olarak yeni bir idari yapıya irca ettirilmiştir. Gerçekten de bir köy için elzem olan Cami ve Okuldan yoksun olan Sordanköy, uzun yıllar Gelemet Cami ve okulundan faydalanmıştı. Çocuklar, tarlalardan, çamur çökek arazilerden geçerek bin bir zahmetle, okumak için Gelemet’e giderlerken yetişkinler de aynı yollardan özellikle Cuma günleri ve Ramazan Aylarında da teravih için Gelemet Camisine gidip gelirlerdi. Okul ve Cami için çekilen bu çile nihayet 1966-67 yıllarında son bulmuştu.

Enez Hoca’dan sonra sırasıyla Hakkı ASLAN, Şaban GEVREK, Osman KORKMAZ Kışlakonak Köyü’nün Gelemetli muhtarlarıdır. (Çolağın) Osman Korkmaz’dan sonra sırayı Sordanköylü Enez’in Ürfet yani Rıfat Koşar alır ve ardından damadı Ali Rıza Bakioğlu bu görevi mütemadiyen, yıllarca sürdürür.

Artık muhtarlık sonradan kurulan Sordanköyün elindedir ve her muhtarlık seçimleri, oldukça hararetli ve heyecanlı geçmektedir. Almanya’ya işçi olarak giderken muhtarlığı vekâleten verdiği ilaz Osman’ın Nedim ŞEN bu bayrağı Ali Rıza Bakioğlu Almanya’dan kesin dönüş yaptığı tarihe kadar sürdürür.  Yol, köprü, Okul ve Cami gibi köylerin temel ihtiyaçlarının giderilmesi konusunda önemli adımlar atarak muhtarlıktaki ağırlığını iyice hissettiren Ali Rıza Bakioğlu’nun karşısına bu uzun dönemde güçlü bir aday çıkmamıştır. Çalışmak için gittiği Almanya’da iken yerine vekaleten bakan Nedim ŞEN’in aday olduğu yıldaki mahalli idareler seçiminde köyler arasındaki rekabet iyice kızışır. Daha önceleri sessiz sedasız gelip geçen muhtarlık seçimleri artık kıyasıya rekabetin, ciddi tartışmaların, guruplaşma, hizipleşme ve çekişmelerin yaşandığı heyecanlı anlara dönüşür. Seçim günü Gelemet’te bayram havasında geçer. Yıllar sonra muhtarlığın geri alınacağına kesin gözle bakılmaktadır. Köylünün tek eğlencesi bir araya gelip neşeyle sohbet etmektir. Kutlama için mısırlar patlatılır. Fakat, küçük çaplı da olsa yaşanan fire ve kayıplara rağmen o yılki muhtarlık seçimlerini yine Sordanköylülerin adayı Nedim ŞEN kazanır.

“Yenilen pehlivan güreşe doymaz” denir ama bu aslında “yenile yenile yenmesini öğrenmek” sözünde ifadesini bulan “yılmadan mücadele etme”nin her ne pahasına olursa olsun sonunda başarının kapılarını açacağının bir göstergesidir. Gelemet’ten Şenol Gevrek bu konuda en güzel örnektir. Yılmadan her seçimde muhtar adayı olur. Ali Rıza Bakioğlu Almanya’dan kesin dönüş yapar ve ilk seçimde tekrar muhtar seçilir.

Muhtarlık Elden Gidince

Hemen hemen her köyün çekilmez çilesi olan ve hatta bazı köy ve mahallelerde ölümlerle sonuçlanan muhtarlık seçimlerinin bizim köyümüzdeki Sordanköy ile Gelemet köyü arasındaki sert rekabeti 27 Mart 1994 yılındaki seçimlerde Gelemetlilerin adayı Şenol GEVREK’in kazanması ve muhtarlığın tekrar Gelemet köyüne geçmesiyle zirve yapar. Artık ipler kopmuştur. Muhtarlığı alabilmesi için Gelemet’in Sordanköy’ünden de oy alması gerekmektedir ve almayı da başarmıştır. Bu durumda ne yapılmalı diye durup düşünen Sordanköylüler, ya beş yıl bekleyip ilk seçimde muhtarlığı geri almak ya da, ya da köyleri ayırmak(!). Evet evet en doğrusu bütün köylüden imza toplayıp, bir dilekçeyle Valiliğe müracaat ederek Gelemet ile Sordanköyü birbirinden ayırıp tarihte olduğu gibi Sordanköyü yine muhtar yapmak…

Sordanköy Yeniden Muhtariyet Kazanıyor

İmparatorluk sonrasında Cumhuriyetin ilanıyla birlikte yeniden düzenlenen idari yapılanma sırasında “sonradan köy” olan Sordanköyün  (2010-1520=490) yaklaşık en az 500 yıllık bir tarihi geçmişi olan Gelemet Köyüne bağlanmasıyla köy vasfını kaybetmesi belki o gün için pek bir sorun değildi. Trabzon’un Of kazası ile Rize’nin Pazar kazasından göç ederek gelip köyümüze yerleşen ailelere ilaveten daha yüksek dağ köylerinden gelerek özellikle Çetirlik’e yerleşen aileler sayesinde Sordanköy ve ötesi çoktan Gelemet’in nüfusunu aşmıştı. Gelemet’ten daha geniş bir coğrafyada yine Gelemet’ten daha fazla nüfusa sahip bir köy konumuna geldiği halde, halen bu geniş coğrafyasına rağmen Sordanköy ve diğer köylerin mahalle konumunda oluşu ayrı bir muhtar fikrini kamçılıyordu. Nereden baksak bugün 4-5 kilometrekarelik bir alana sahip Gelemet Köyüne karşılık, Sordanköy ve ötesi coğrafi alan itibariyle 10 kilometrekarelik alandan daha fazla bir ölçeğe sahip idi.

Köyü Köy Yapan Muhtarıdır

1924 yılından 1996 yılına kadar tam 73 yıl tek muhtarlık olarak yönetilen eski birleşik Kışlakonak Köyü, Rıfat Koşar’ın muhtarlığıyla başlayan yıldan itibaren daha sonra da damadı Ali Rıza Bakioğlu’na geçen muhtarlıkla, uzun yıllar muhtarlık merkezi Sordanköy olan bir muhtarlık olarak yönetilmiştir. Sıkı bir muhtar olan Ali Rıza Bakioğlu’nu köylü, sık sık yaptığı köy toplantıları ve köy işleri için yine sık sık başvurduğu imecelere katılım konusunda uyguladığı zorlamalarla hatırlamaktadır. Ufak tefek adli vakalar anında köy içinde halledildiği gibi yerine göre ahlaka mugayir davranışlar da yine “Nush ile uslanmayanı etmeli tekdir, Tekdir ile uslanmayanın hakkı kötektir” sözünde ifadesini bulan bir anlayışla köy dışına taşırılmadan “Mıgdar Ali” tarafından yerinde ve anında halledilirdi. Neredeyse askeri bir nizam ve intizam tarzında süren “ilaz Ali” ya da “Mıgdar Ali” döneminde, daha önce sadece Gelemet Köyünde olan köyün ortak kullanım alanı Cami ve Okuldan Sordanköyü’ne de yaptırılmıştır. Genişletilerek her yıl modernize edilen yollarımıza ilaveten Gelemet ile Sordanköy arası, Sordanköy ile Sarımsak arası, Karanlıkdere ile Sancar arası, Sarımsak ile Çetirlik arası yeni yollar, sayıları sekizi bulan köprüler hep “Mıgdar Ali”nin eseridir. Diktatörce tutumuna rağmen köyler arasında hiçbir ayrım gayrım yapmadan sürdürdüğü görevine yine her seçimde çoğunluğun oyunu alarak tekrar tekrar muhtar seçilmesi doğru yolda olduğunun bir göstergesi değil miydi?

Köylü İmza Topluyor

İşte ne olduysa 27 Mart 1994 yerel seçimlerinde oldu ve en az yarım asır sonra muhtarlık tekrar Gelemet köyüne geçti. Bu tarih sonun başlangıcı olur ve Gelemet’ten ayrı bir Akbulut Köyü muhtarlığı için ilk adımlar atılmaya başlar. Havaların henüz soğuk geçtiği bir ilkbahar günü aralarında bir “hoca” sıfatıyla şahsımın da olduğu 8-10 kişilik bir grup “Gelemet Köyü’nden ayrı bir muhtarlık olmak istiyoruz!” adlı imza kampanyası için Sordanköy, Karanlıkdere, Mutaflılar, Çetirlik ve Sarımsak köylerini sabahtan akşama kadar gezip, herkese mevzuyu tek tek izah ederek, rüştünü ispat etmiş, yasa diliyle “Medeni hakları kullanma ehliyetine sahip; Sezgin (mümeyyiz) olan, ergin (reşit) olan ve kısıtlı (mahcur) olmayan” kadın erkek herkesten imza toplamış, üstüne de dilekçemizi yazarak, önce köy muhtarına imzalatıp, bu müracaata ihtiyar meclisi kararını da ekleyip, sonra en yakın mülki amir Kaymakamlığa yapılan müracaat ile kaymakamın görüşü ile birlikte bağlı bulunduğumuz Samsun Valiliğe müracaat edilmişti. Gelen cevap, negatif çıktı. Gerekçesi ise ayrılmak için çoğunluğun değil de azınlığın müracaatı gerekmekteymiş. Yani, müracaat yanlış taraftan yapılmıştı ve doğru olan neyse o yapılarak yasal yollarla zaten ormanı, merası, okulu ve camisi ayrı olan köylerimizin idari yapısı da yeniden düzenlenerek ayrılmış oldu.

Kışlakonak Köyü muhtarlığını elinde bulunduran Gelemet Köyü Kışlakonak Köyü adını almış, 1950’li yıllardan beri adı zaten Akbulut olan Sordanköy, Karanlıkdere, Sarımsak ve Çetirlik ile bir araya gelerek Akbulut Köyü adı altında yeni bir muhtarlık şekline bürünmüştü. Artık muhtariyet kazanan Akbulut Köyü’nün ilk muhtarı olma şerefi bu defa bir toruna nasip olmuştu. Anne tarafından dedesi Rıfat Koşar’dan sonra babası Ali Rıza Bakioğlu muhtar olan Sunay Bakioğlu bu geçiş döneminde köyün ilk muhtarı olmuştu ancak 18 Nisan 1999 ilk mahalli seçimlerde Akbulut Köyünün ikinci muhtarı Muharrem KOŞAR olur. Takip eden ilk yerel seçimde yani 28 Mart 2004 mahalli idareler seçiminde ikinci kez ancak bu defa seçilerek işbaşına gelen muhtar yine Sunay Bakioğlu’dur. Nihayet, 29 Mart 2009 yerel seçimlerine tek aday olarak giren Recep KOŞAR Akbulut Köyü tarihinde üçüncü muhtar olarak kayıtlara geçer.

-devam edecek-

/Çetin KOŞAR

05 Şubat 2010

 ___________________________________________________

(*)Tahrir Defteri: Bölgemiz tarihine ışık tutacak olan tarihi belgelerden biri olan Tahrir Defterleri  Osmanlı İmparatorluğu’nda, 1527 yılından itibaren fethedilen arazinin tapu kayıtları yani tapu kadastrosunun bugün bile hayal edemeyeceğimiz modern bir tarzda yapılmaya başladığı kayıt defterleridir. Bu defterlere, her mahaldeki vergi mükellefleri, vergiden muaf olanların adları, arazinin kimin dirliği, mülkü yahut vakfı olduğu yazılmıştır. Şahıs veya arazilerden vergiden muaf olanların muafiyet sebebi ve ilgili fermanın kaydı düşülerek işlenmiştir. Her tapu-tahrir defterinin başına ait olduğu sancak veya eyalete ait özel bir kanunname varsa o kanunun metni yazılmıştır.

Toprak yazımı esnasında tutulan kayıtlarda yani Tapu-Tahrir Defterleri'nde belli bir yaşa gelmiş, eli silah tutan erkekler kayıtlarda belirtilmektedir. Kadınların yer almadığı bu kayıtlara göre tam bir nüfus sayımı yapmak mümkün değildir. Öte yandan hâne halkının sayısı coğrafî bölge, iklim, sosyal durum, göçler, savaşlar vb. gibi sebeplerden dolayı sürekli değiştiği için kesin bilgi edinmek mümkün olmamaktadır.

Eski Köy Adları

Konu başlığımız "Yasak edilen Kürt Köylerinin İsimleri Geri Verilsin mi, Verilmesin mi?" ama konu sadece Kürtçe isimlerle sınırlı olmayıp ülkemizin genel bir sorunudur.

Coğrafi yer isimlerinin değiştirilmesi fikrinin ilk kez 1910 yılında ortaya çıktığını, ancak resmi adımın 13 Mayıs 1913'te çıkarılan İskân-ı Muhacirin Nizamnamesi ile atıldığını biliyoruz. "Türkçe olmayan isimlerin sistemli olarak değiştirilmesi doğrultusunda atılan adımlar, savaşa girilmesiyle birlikte hızlanır. 5 Ocak 1915'te Enver Paşa tarafından askeri kıtalara gönderilen talimatnamede ; “Osmanlı memleketinde, Ermenice, Rumca veya Bulgarca, hâsılı İslam olmayan milletlerin lisanıyla anılan vilayet, sancak, kasaba, köy, dağ, nehir isimlerinin Türkçeye tahvili uygulamasının süratle gerçekleştirilmesi gerekmektedir.” (Bkz. Ayhan Yüksel, “Trabzon Vilayetinde Yer Adlarını ve İdari Yapıyı Değiştirme Girişimleri” Doğu Karadeniz Araştırmaları, s.21)

Yer adları değiştirme konusu, Cumhuriyet döneminde 1940’lı yıllarda İçişleri Bakanlığı çalışmalarıyla başlıyor. 8589 sayılı genelge de ifade şu, “anlaşılmasında güçlük olan ve Türkçe olmayan kelimelerin yer adlarının köy isimlerinin Türkçeleştirilmesi”. Bu dönemde Dünya Savaşı nedeniyle bir duraksama yaşanıyor. Bunun ardından 1949’da kanuni bir zemine kavuşuyor. İhtisas kurulu kuruluyor. Bu ihtisas kurulu 70 - 75 bin kadar yer adını toparlıyor. Bunları incelemeye başlıyor. 10 Haziran 1949 gün ve 5442 sayılı İller İdaresi Kanunu’nun, 11 Mayıs 1959 gün ve 7267 sayılı kanunla değiştirilen 2. maddesine eklenen bir fıkra uyarınca, İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü bünyesinde oluşturulan bir komisyon tarafından, Türkiye genelinde 12 binin üzerinde köy adı değiştiriliyor.

Son günlerde ise AB dayatmalarıyla değiştirilen bu yer adlarının eskilerine dönüşler başlamış durumda. İstek olmasa bile tabelalarda eski ve yeni her iki isim de birlikte yazılmaya başlandı.

Osmanlı İmparatorluğunun 1520 yılı tahrir defterlerine göre çıkarılan haritada yer alan Türk köyü "Gelemet" bile isim değişikliğinden nasibini almış durumda. "Sonradan Köy" anlamına gelen "Sordan Köyü" de Akbulut Köyü oluvermiş. Resmi kayıtlar ne derse desin halk ne diyorsa o odur.

/Çetin KOŞAR

20.07.2010

http://wowturkey.com/forum/viewtopic.php?p=1808809&sid=2bcc3308653b9651be9293b4c05a0632#1808809

İki Mektup

---

Merhaba Sevgili ziyaretçilerimiz!

Bloğumuzda yayınlanan yazıların öncesinde yaşadığımız özel yazışmalara güzel bir örnek olması açısında şu iki e-posta'yı sizlerle paylaşmak istedim. 

Tekrar ediyorum Hicabi Kardeşimizin katılımıyla güzel şeyler ortaya çıkıyor. Bunu sizler de yapabilirsiniz. Lütfen yazınız. Ben yazamam, cümle kurmakta zorlanırım demeyiniz. Yazdıklarınızın kompozisyon bütünlüğü içinde olmasına da gerek yok. Bize bir fikir verin, unuttuğumuz bir şeyi hatırlatın. Ya da bizim bilmediğimiz, hiç değinmediğimiz bir konuyu ya da herkesi ilgilendirebilecek bir  anınızı sadece bize "ÇITLAT"manız yeterli. Görün bakın ortaya neler neler çıkacak. Bilgi paylaşıldıkça çoğalır. Mektuplarınızı bekliyoruz. Herhangi bir yazının altına yorum kısmınada yazabilirsiniz. Yazdığınız her şey oralarda kalmayıp anında bize ulaşıyor.

---

From: ayhicabi@hotmail.com

To: cetinkosar@hotmail.com

Subject:

Date: Thu, 2 Aug 2007 21:57:11 +0300

Yukarköyde yeraltında bulunan mezarlardan ve aynı tepenin güneyine denk gelen GEMİRLİK (gemilik) mevkisinden yola çıkarak belki de şöyle bir sonuca varabiliriz. Deniz bir körfez halinde oralara uzanıp zamanın gemileri oralara kadar gidebiliyorsa ki zannımca kuvvetle muhtemeldir. O zaman Yukarıköy dediğimiz tepenin güneye bakan kısmı kuzeyli soğuk esen karayel gibi rüzgarlardan korunan ılıkça bir bölge olduğuna göre ve aynı zamanda bölgemiz Cenevizlilerin koloni bölgesi içerisinde kaldığı da bilindiğine göre, Cenevizli gemicilerin hırçın Karadeniz dalgalarından kaçarak sığındıkları bir yer olma ihtimali oldukça yüksek olmalı. Demek oluyor ki tepenin güney yamaçlarında küçük de olsa bir yerleşim vardı.

Eski mezarların yüksek yerlere veya kaya içlerine yapıldığını düşünürsek. Bu yerleşim tahminen bu varsayımlara göre aşağıdaki gemi barınağı ve yukarıdaki mezarlık alanın orta noktalarında bir yerlerde olmalı tahminen Fikrücüğün Bayırı denilen arazinin orta noktaları ve oranın doğu ve batısındaki arazilere denk gelir. Bu gün oralarda bina kalıntılarını andıran görünümler yoksa uzun yıllar boyunca tarla olarak kullanılırken toprağın sürekli aşağıya doğru hareketinden derinlere gömülmüş olma ihtimali vardır.

Zaten bizim şu an hayatta olmayan büyüklerimiz bir şeyin çok eski olduğunu anlatmak için (TA CİNEVİZLİLER ZAMANINDAN KALMA)deyimini kullanırlardır. Burada söz konusu olan CİNEVİZLİLER sözü bölge insanının kendine has şivesiyle söylediği CENEVİZLİLER sözünden başka bir şey olmadığını anlatmaya gerek yok sanırım.                         

Not : Bugün Ceneviz, İtalya’da bir şehir adıdır. Tarihte bu şehirde Cenovalı ya da Cenevizli diye denizci bir kavim yaşamıştır. Buranın denizcileri Karadeniz sahillerinde de koloniler oluşturmuşlardı. Aynı zamanda bölgede daha da eskilerde Miletliler ve İyonyalılar da koloniler oluşturmuşlardı.

Saygı ve sevgilerimle.

Hicabi AY

---

Merhaba Hicabi,

Evet bu mezarlar hâlâ da var. Gerek Şahin Yılmaz'ın avlusunda ve gerekse Nihat Ustaoğlu'nun. Yukarköydeki su deposuna yapılan bağlantılar için kanal kazılırken her iki hatta da yaklaşık bir metre derinlikte ortaya çıkmışlardı.

Hatta bir defasında Şahin Yılmaz'ın evinin alt tarafında Irıza dayının evinin hizasında bir mezarın ayakucu kısmı açılmıştı. Belki altın dişi vardır diye kafatası kemiklerini sopa ile çıkartmaya çalışmıştık. (Başımdan geçen ilginç bir olayı da anlatayım. Bir yıl sonra ramazan imamlığı yaparken bir sabah camiye sabah ezanı okumaya giderken fark ettim. Oradan geçerken yüzüme yel vuruyordu. Bunu Züver'in Mehmet Emmiye söyledim. Bir sabah o da geldi benimle beraber. Ben oradan geçerken yarım adım geriden gidiyordum ki aynı olay oldu. Dedim Mehmet Emmi sana da oldu mu? Dedi "yok."  Bana buradan geçerken “Felak” ve “Nas” sürelerini okumamı söyledi. Ondan sonra da öyle bir şey olmadı)

Buradaki mezarların yapısına gelince; oldukça sade bir yapıdalar. Yanlarında insan vücudu kalınlığında parça taşlar ve üstüne tek parça ya da bir kaç parçadan oluşan düz taş (kapak taşı) örtülü. Aklımda kaldığı kadarıyla ölü yanına konulan herhangi bir eşya kalıntısına rastlanmamıştır. Ayrıca ölünün başı doğuya bakıyor. Bu durum da o mezarların Müslüman mezarı olmadığının bir kanıtı. Bugün bile buralarda nereyi kazarsak kazalım derinlerde mutlaka bir mezara rastlarız.

Gemirliğin GEMİLİK yeri olduğu düşüncenize de katılıyorum. Hatta ben eskilerden anlatılagelen efsaneye göre denizin kabardığı zamanlarda dalgaların Camimizin olduğu yerden Hetem Dayı ve Helim Emmimlerin tarlalarından öbür tarafa geçtiğini duymuştum. Bu durumda, bir zamanlar bizim yukarköy dört tarafı denizle çevrili küçük bir ADACIK idi.

Denizin buralara kadar yüksekliği, ya da kara parçalarının eskiden daha alçak olduğu görüşünü teyid eden bir başka anımı da aktarayım. Lise yıllarında Coğrafya dersimiz için Alaçam’ın  Sivri Tepesiyle ilgili bir araştırma yapmıştım. Oralara çıktım, fotoğraflar çektim. Tepenin çevresi Kale gibi örülü ve toprak altında kalan pencere gibi gözetleme deliklerinin ne olduğunu gördüm ve bu durumu civardaki tarlalarda çalışan köylülere sorduğumda, onlar da bana "buraların önceden deniz olduğunu, buranın kale olduğunu ve “CENOĞUZLULAR”ın buralara gemilerini bağladıkları"  gibi kendilerine intikal eden efsaneleri anlatmışlardı. “CENOĞUZ” adı ilginçti. Önce Cenevizliler (Cenova) ardından da, OĞUZ’lar  (1071 den sonra da Anadolu’ya gelen 24 Oğuz boyundan 9 ‘u Karadeniz Bölgesini mekan tuttular)  bu bölgede yaşadıklarına göre bu “CENOĞUZ”  adı tarihi bir süreci ifade ediyor.

Öte yandan fark ettiyseniz, Rahmetli Fikrücüğün bayırının alt tarafında düzlük bir alan var; Nadir Dayının ve sizin Mehmet amcanların tarlasının olduğu yer. Oralar da da çok sayıda renkli çanak çömlek kalıntıları bol miktarda hâla vardır. Aslında renkli çanak çömlek parçacıkları çıkan yerlerimizi bir bir tespit edip özel korumaya alınması, tarihi bir zenginliğimiz olarak ziyaret vb. maksatlarla PAZARLANMASI yoluna gidilebilir. Bu konularda genel bilgi için şu adrese bakabilirsin.

http://www.tayproject.org/trhome.html

Selamlar.

Çetin KOŞAR

Karadeniz

---

---

/Neal Ascherson

İtiraf etmeliyim ki, okumak bana tam bir mutluluk verebilir... ve aynı biçimde, parmaklarımın arasından kum dökerek, rüzgar yanaklarımı serin, nemli elleriyle okşarken bütün varlığımla uzanmakla da mutlu olurum. Sahilde başka kimsenin olmaması memnunluk verici görünüyor ve ta ufka kadar uzanan mavimsi burunlar, deniz suyunu fışkırtan ayı topluluğu gibi görünüyor.

Gün boyunca, sert otlar kayalıklarda haşırdıyor. Bu ebedi, yumuşak ses, bu sahilde yüzyıllardır kesilmeden hep duyulan ses, bilgelik ve basitlik sevgisini açığa vuruyor.

Konstantın paustovsky

Years of Hope [“Umut Yılları”]

Bu [Homerik] zamanda, Deniz’de gemicilik yapılamazdı ve buraya buz gibi fırtınaları ve çevresinde yaşayan kabilelerin vahşiliği, özellikle de yabancıların vahşiliği, özellikle de yabancıları kurban eden İskitler nedeniyle’Aksenos’ [yabancı düşmanı] denilirdi...ama sonraları İonyalılar kıyılarda şehirler kurunca 2Eukseinos’ [konuksever] adı verildi.

Strabon Coğrafya- Anadolu (Kitap:XII, XIII, XIV).Çev:Adnan Pekman, Arkeoloji

---

1680 yılında bir gün, sabahın erken saatlerinde, Luigi Ferdinando Marsigli adlı genç bir İtalyan, İstanbul açıklarında Boğaz’a demirlenmiş bir gemide, aşağıya ağırlık sarkıtıyordu.

Bütün denizciler Karadeniz’in Boğazlardan kuvvetli bir akıntıyla batıya doğru aktığını ve Marmara Denizi ile Çanakkale Boğazını geçerek Akdeniz’e ulaştığını bilirler ve daima bilmişlerdir. İÖ üçüncü yüzyılda, Rodoslu Apollonios, İason’la Argonotların teknelerini Boğazdan geçirip akıntıya karşı mücadele ederek nasıl doğuya doğru gittiklerini, “iki tarafı engebeli kayalıklarla çevrili rüzgârlı bir geçitten, alttan akan güçlü burgacın suları ilerleyen gemiye çarparken” Karadeniz’e kürek çektiklerini anlatır. Şimdi aynı akıntı Marsigli’nin teknesini demirini zorlayarak uzaktaki Akdeniz’e doğru çekiyordu.

Marsigli denize attığı ipe aralıklarla beyaz boyalı mantar işaretler bağlanmıştı. Önce ipi serbest bıraktı, işaretlerin, Karadenizden gelen akıntıyla batıya yönelip kıça doğru sürüklenişini seyretti. Ama sonra, azimle aşağıyı gözlemleyerek, görmeyi umduğunu gördü.

Daha derindeki işaretler, aşağıda parıldıyarak, ters yönde ilerlemeye başlamışlardı. Yavaş yavaş teknenin altından geçecek kadar ilerlediler ve ağır ip, yüzeye yakın yerde batıya yönelirken, daha derinlerde doğuya dönüp yay şeklini almıştı. Şimdi biliyordu. Boğaz’a iki akıntı vardı, tek değil. Üstte bir akıntı, bir de daha derinde karşı yönde bir akıntı vardı; Akdeniz’in derinliklerinden Karadeniz’e akıyordu.

Marsigli henüz yalnızca yirmi bir yaşındaydı. Uzun, maceralı ve verimli bir yaşamı olacaktı. Viyana’da kısa süre Tatarlara esir düşmüş, Habsburg ordusunda, Tua’da subaylık yapmış ve daha sonra Avrupa’nın ilk oşinografi araştırma merkezini Fransa’nın güneyinde Cassis’de kurmuştu. Ama daha sonra yaptığı hiç bir iş Boğaz’ın alttan geçen akıntısını keşfetmesi kadar önemli değildi. Bu buluş, yöntem ve etkileriyle yeni deniz biliminin tarihinde bir dönüm noktasıydı. Ayrıca, çevresinde tuhaf insanların yaşadığı bir kıyı şeridi olarak değil, denizin kendisi olarak, Karadeniz araştırmalarının da ilk adımıydı.

Hemen bütün keşifler başarılı bir tanıtma öğesi içerirler. Alttan geçen akıntı (Marsigli’nin verdiği adla Corrento Sottano), Marsigli’nin de mertçe itiraf ettiği gibi, boğazın sularında çalışıp yaşamını kazanan insanlar tarafından biliniyordu. Buluşuyla ilgili ilk açıklamasında “Bu tasavvurum yalnızca kendi kafamdan doğan düşüncelerin biçimlendirilişiyle canlanmadı, ama bir çok Türk balıkçının anlattıklarıyla, hepsinden önemlisi Majesteleri İngiltere Kralının Babıali elçisi ve doğa incelemeleri konusunda büyük bir alim olan Signor Cavalier Finch’in [Sir John Finch] teşvikleriyle de yönlendirildi diye yazar, “bu düşünce ona ilk kez gemilerinden birinin kaptanı tarafından, belki de zamansızlık nedeniyle deney yapamadığı için kesin bir sonuca varamadan dile getirilmişti...”

Marsigli’nin gerçek görkemi, ilk deneyinde izlediği ve başarıya ulaştığı yoldan kaynaklanır. Derinliği ölçtükten sonra farklı derinliklerden örnekler aldı ve alttan geçen akıntının suyunun, Karadenizden gelen akıntıdan daha yoğun ve tuzlu olduğunu kanıtlamayı da başardı. Sonra bunu gösterecek bir düzenek inşa etti: Dikey olarak derecelendirilmiş bir su tankının bir yarısını tuzlu ve boyalı deniz suyuyla, öteki yarısını tuzu daha az suyla doldurdu. Tankı ayıran bölmede bir kapak açarak, iki suyun karışmasını gözlemledi; boyalı deniz suyu, gözle görünür biçimde tankın dibine akarak burada tabaka oluşturdu. Ve Marsigli, gerçekten ne yaptığının tam farkında olmadan, oşinografinin temel olgularından birini de keşfetmişti: Akıntılar, ırmakların akması gibi, akışkanlar mekaniğinin ilkelerince belirlenen başka kuvvetlerle, bu durumda basınç etkisiyle hareket ederler, yerçekimiyle değil. Daha ağır Akdeniz suyunun Karadeniz’e doğru akması, daha hafif suyu ters yönde hareket etmeye zorluyordu.

Marsigli’den sonra başka bilim adamları da, çoğu Rus olmak üzere, Karadenz’in tuhaf ve inatçı doğasını incelemeye başladı. Marsigli bu denizin suyunun Akdeniz kadar tuzlu olmadığını ve yoğunluğunun daha az olduğunu göstermiş ve bir mucizeyi açıklamıştı: Deniz seviyesi Boğaz’dan suların akmasına karşın niçin düşmüyordu. Ama Karadeniz’i bütün öteki denizlerden ayıran temel özelliği keşfedecek olanlar başkalarıydı: Karadeniz nerdeyse ölü bir denizdir.

Karadeniz atlasta böbrek biçiminde görülür; dış okyanuslara ip gibi İstanbul ve Çanakkale boğazlarıyla bağlanır. Ama gene de denizdir; tatlı su gölü değil: Doğudan batıya 1170 kilometre, kuzeyden güneye 600 kilometre uzanan tuzlu bir deniz. Yalnız Kırım Yarımadası’nın içeri doğru uzanan sahili ile Türkiye arasındaki ‘bel’ kısmında genişlik 270 kilometreye kadar iner. Karadeniz derindir; yer yer derinlik 700 metreden aşağıya iner. Fakat kuzey batı köşesinde geniş, sığ bir düzlük vardır; batıda Romanya’daki Tuna Deltasının civarından kuzeyde Kırım’a kadar uzanır. Yüz metreden derin olmayan bu düzlük Karadeniz balı türlerinin çoğunun yavrulama yeri olmuştur.

Boğaz’dan başlayarak saat yönünde Karadeniz’in çevresi dolaşıldığında, Bulgaristan ve Romanya kıyıları, Ukrayna kıyısının çoğu yeri gibi alçaktır. Sonra Kırım dağlarının yüksek kayalıkları gelir. Doğu ve güney kıyıları (Abhazya, Gürcistan ve Türkiye) çoğunlukla dağınıktır ve bazen ince bir sahil şeridi vardır, bazen de – kuzey doğu Türkiye’de olduğu gibi- ormanlık dağ sıraları ve koyaklar denize dik iner.

Fakat Karadeniz’e egemen olan ırmaklardır. Karadeniz’den daha büyük olan Akdeniz’e yalnızca üç büyük ırmak, Rhone, Nil ve Po akar. Oysa Karadeniz’e akan beş büyük ırmak vardır: Kuban, Don, Dinyeper, Dinyester ve hepsinden önemlisi, havzası Fransa sınırına kadar uzanan ve bütün doğu ve orta Avrupa’yı kapsayan Tuna. Tuna tek başına her yıl 203 kilometre küp tatlı suyu Karadeniz’e taşır. Bu miktar Kuzey Denizi’ne akan bütün tatlı sulardan fazladır.

Yaşam kaynağı olan bu ırmaklar on binlerce yıl boyunca Karadeniz’in derinliklerinde yaşamı öldürmüştür. Irmaklardan gelen organik madde miktarı deniz suyundaki bakterilerin normalde ayrışabileceğinden çok daha fazladır. Bakteriler besinlerini okside ederek alırlar, deniz suyunda normalde bulunan çözünmüş oksijeni kullanırlar. Fakat organik akış çok fazla olduğunda çözünmüş oksijen miktarı yetmez, o zaman bakteriler başka bir kimyasal işleme yönelirler: deniz suyunun bir bileşeni olan sülfür iyonlarından oksijeni ayırırlar. Bu işlemin sonucunda ortaya bir gaz çıkar: hidrojen sülfür, H2S.

Doğal dünyanın en öldürücü maddelerinden biri bu gazdır. Dolu dolu bir nefes çekmek insanı öldürmeye yeter. Petrol işçileri bu gazı bilir ve korkarlar, çürük yumurta kokusunu tanır ve ilk kokuyu aldıklarında kaçarlar. Haklılar. Hidrojen Sülfür çok kısa sürede koku alma duyusunu köreltir, dolayısıyla ilk nefesten sonra daha fazla kokladığını anlamak olanaksızlaşır.

Karadeniz dünyanın en büyük hidrojen sülfür rezervidir. 150-200 metre arasında değişen derinliklerin altında yaşam yoktur. Suda oksijen bulunmaz ve H2S yüklüdür. Karadeniz çoğu yerinde derin olduğu için, Deniz hacminin yüzde doksanı steril demektir. H2S biriken tek deniz burası değildir. Baltık denizin dibinde ve su dolaşımının az olduğu bazı Norveç fiyordlarında oksijensiz bölgeler vardır. Peru açıklarında, hidrojen sülfür bazen derinliklerden yüzeye çıkar ve “el nino” diye bilinen felakete yol açar; bütün eko sistemi öldürür, sahil balıkçılığını tahrip eder ve gemilerin altını yarattığı kimyasal bileşimle siyah renge boyar (Callao Boyası etkisi). Gene de dünyanın en büyük yaşam bulunmayan su kitlesi Karadeniz’in derinliklerindedir.

Ve gene, son yüzyıla kadar, Karadeniz insanlara devasa bir bolluk yeri olarak görünmüştür. Derinliklerindeki karanlık zehiri kimse bilmez. Yüzeyden yüz metreden itibaren, oksijensiz sınırı bekleyen ‘haloklin’ veya ‘oksilin’ çizgisinin üstünde, denizde yaşam kaynamaktadır. Som balığı ve dev mersin balıkları- mersin morinası bazen küçük bir balinanın uzunluk ve ağırlığına ulaşabilir- yumurtlamak için büyük ırmak ağızlarında kaynaşır (havyar 14.yüzyıl Bizans’ında o kadar boldur ki fakir yiyeceğidir). Karadeniz’İn kıyılarında ve kuzey batı alçak düzlüğünde, çoğu sualtı Zostera deniz-otu çayırlarından beslenen dikenli kalkan, çaçabalığı, kayabalığı,vatoz, has kefal, mezgitler yaşamıştır.

Kırım Yarımadası’nın öteki tarafında, Karadeniz’in uzak kuzey doğu köşesindeki Azak Denizi, büyük denize bağlanan dar kanalı – Kerç Boğazı- ve biçimiyle Karadeniz’in minyatürü gibidir. Bu sığ ve karalar arasına sıkışmış küçük deniz, Kerç Bğazı ile Don Irmağı’nn bataklık deltası arasındaki 370 km kilometrelik mesafede yüzden fazla balık türüne ev sahipliği yapmıştır. Her büyük sağanakta Don Deltasının kilometrelerce uzanan kamışlık ve tuzlu çamuru kabarır ve el arabasıyla yakalanan semiz ırmak balıklarına yumurtlama yerleri sağlar. Milyonlarca deniz balığı, yumurtlama bölgelerine göç ederken, İstanbul Boğazı’na veya Azak Denizi’nin Kerç Boğazı’na sürüklenirler. Onları yakalamak için denize bakan bir pencereden ağ atmaktan başka çaba göstermeye gerek yoktur ve Strabon Haliç’te, Boğaz’ın İstanbul surlarının dibine uzandığı koyda, palamudun çıplak elle yakalandığını yazar.

Açık sularda, yunus ve domuz balığı kolonileri arasında, iki tür Karadeniz’i dolaşan yavaş, daire biçiminde bir gç yolu izler, neredeyse tarifeli gemi gibi düzenli bir biçimde yol alırlar. Bunlardan biri palamuttur, yiyecek ve ticaret açısından Bizans paralarına resmi yapılacak kadar önem taşımış olan uskumru ailesindendir. Diğeri hamsi, Karadeniz ançuezidir.

Hamsi Balığı

Soyunu sürdürüp bugüne kadar kalabilen hamsi sürüleri Temmuz veya Ağustosta Odessa Körfezi’nde yumurtlar ve saat yönünün tersine olan göçlerine Ağustosun son haftası ile Eylül başlarında devam ederler. Günde yirmi kilometre kadar kat ederek, bugün bile her birinin ağırlığı 20.000 tona ulaşan sürülerle Tuna Deltasını geçer, Romanya ve Bulgaristan açıklarından doğuya yönelir ve Anadolu kıyılarına ulaşırlar. Kası başlarında sürü İstanbul’la Sinop arasında, bir kaç yüz kilometre daha doğudadır. Balık ağırlaşmıştır ve daha yoğun guruplar halinde daha yavaş hareket ederek Trabzon’un balıkçılık sahasına girer. Sonunda, Yeni Yıl da, hamsi, Karadeniz’in güney doğu köşesine, Batum çevresine ulaşır. Burada ikiye ayrılırlar: Bir bölümü Gürcistan, Abhazya kıyılarından kuzeye yönelip ayrılma noktalarında bir daire çizer: ötekiler Sinop’a dönüp Karadeniz’i kısa yoldan geçerek tekrar Odessa Körfezi’ne gelirler. 1980’lerde balık türlerinin canına okuyan aşırı avlanma döneminden önce yapılan bir tahmine göre, her yıl bu hac ziyaretini yapan hamsi varlığı bir milyon tona ulaşmaktaydı.

Karadeniz’i tarihe sokan balıktır. Elbette başka etkenlerde vardır: Başka mükemmel yiyecek ve zenginlik kaynakları. Pontus stepleri adı verilen Güney Rusya ovaları örneği, Volga ırmağından batıda Karpat Dağları’nın eteklerine kadar 1300 kilometre uzanan, deniz kıyısından kuzeyin ormanlık arazisi arasında 320 kilometre genişliğe varan, enin bir çayırlıktır. Pontus steplerinin çayırları bütün bir göçebe ulusun at ve sığırlarını besleyebilmiş, daha sonra verimli toprağı, Kuzey Amerika’da tarım başlamadan önce, dünyanın en iyi buğdayının yetiştirildiği bölge olmuştur. Karlı zirveleri açık denizden görülebilen Kafkas Dağlarında kereste ve altın vardır. Irmak deltaları arasında, göç ederken göğü karartan yenebilir kuşlar yaşar. Ama bütün bu sonsuz görünen doğal yaşam zenginlikleri içinde en önemlisi balık olmuştur.

Argo’nun seyehati Tunç Çağı efsanesidir. İason Karadeniz’i aştığında, teknesini Kolkhis’ teki (bugünkü Gürcistan’da bir bölge) Phasis ırmağına yönlendirdi ve kıyıdan sarkan ağaçlara bağladı. Büyülü bir hazinenin peşindeydi- Kolhis’in altın postu. Ama altın kahramanlara özgüdür. Bütün Karadeniz kıyısında toprak taranan çalışmalarda, deniz yatağından ortası delikli büyük taşlar çıkmaktadır. Bunlar Miken gemilerinin çapalarıdır. Tunç Çağı’nın gerçek maceracılarını bu gemiler taşıdılar. Boyalı çanak ve süslü kılıç gibi Ege’nin lüks ticaret mallarını onlar yanlarında getirdiler, ama geri eve götürecekleri bir şey arıyorlardı. Ve anlaşılan en çok götürdükleri şey balıktı: Güneşte ve Dinyeper ve Dinyester ırmaklarının tuzlu haliçlerinde kurutulmuş balık. Miken krallıklarının devri geçip yerlerini Yunanistan ve İonya burunlarında kurulmuş küçük, açşehir devletleri aldığında gemiler Karadeniz’e aynı iş için gittiler. Bu iş, şehir devletleri daha kalabalıklaştıkça ve tarım alanları fazla ekimden verimliliğini yitirmeye başlayınca, daha ciddi hale gelmeye başladı. İÖ yedinci yüzyıla gelindiğinde, İonyalı Yunanlılar bütün Karadeniz çevresinde koloniler kurmaya başladılar. Bu toplulukların ilk işleri balık tuzaklamak, paketlemek ve ihraç etmekti.

Bu basit ihtiyacı karşılamak, beklenmedik biçimde insanlık tarihinin gelişimiyle ilgili önemli bir an olmuştur. Durum yalnız yerleşik, okur yazar bir halkın pastoral göçebelerle karşılaşmış olmasından dolayı önem kazanmıyor. Bu daha öncede olmuştur ve gene olabilir. Buradaki gelişme önemlidir çünkü yerleşikler bu gelişme üzerine düşünmüş ve- Avrupa deneyimindeki ilk ‘kolonyal’ karşılama olarak bize kadar gelen bir dizi sorgulayıcı söylem üretmişlerdir.

Söylemlerden biri ‘uygarlık’ ve ‘barbarlıkla’ ilgilidir. Bir ikincisi kültürel kimlik hakkındadır ve ayrım ve sınır çizgisinin nerden geçebileceği konu edinir. Üçüncüsü, teknik ve topumsal incelemenin yalnız kazanım değil kayıplarda – bilinç ve akılcı davranışın, doğal ve kendiliğinden olandan kopuşu- getirdiğini içeren köklü bir özeleştiridir.

Karadeniz’deki karşılaşmanın tahrik ettiği bu üç tema, klasik dünyada tartışılmıştır. Batı Roma İmparatorluğunun İS altıncı ve yedinci yüzyıllarda çöküşünden sonra bu tartışmalar terk edildi. Ama modern çağların başında, Amerikalar, Afrika ve Asya’yla karşı karşıya gelince ve daha sonra ulusçuluk ideolojisinin gelişmesiyle, çok daha belirleyici bir acillikle Avrupa vicdanında gene sorgulanır oldular. Karadeniz’in kendisinde ise bu konular yaşandığı kadar tartışılmadı. Balık kurutma kafesleri ve tütsüleme yerlerinin çevresindeki etnik ve toplumsal karışımın tipik örüntüleri halen tamamıyla tarih olmuş değil.

Ünlü kitabı Güney Rusya’da İranlılar ve Yunanlılar’ın girişinde Rus Mihail Rostovzeff şunları yazar: “Çıkış noktam olarak Güney Rusya adını verdiğimiz bölgenin oluşturduğu birliği alıyorum: Bu geniş ülkede çeşitli etkilerin kesişmesini – Doğu ve güneyden Kafkasya ve Karadeniz yollarıyla gelen Yunan etksi; ve sonuçta, karma uygarlıkların yarattığı, zaman zaman ve çok garip bir oluşum.”

Bu “çok garip ve çok ilginç” toplulukların ortaya çıktığı tek bölge Karadeniz’in kuzey yöreleri değil ve ya bu yalnız klasik çağlara özgü de değil. Sonradan Konstantinapolis ve nihayet İstanbul olan Bizantion şehri, ortaçağlar boyunca ve yirminci yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu sona erene kadar, böyle bir topluluktu. Ortaçağda Karadeniz’in güney sahilinde, Trabzon’daki Büyük Komnenos İmparatorluğu, Tuna deltası yanındaki on dokuzuncu yüzyıl Constanta’sı [Köstence] ve 1794’de Ukrayna sahilinde kurulan Odessa da öyle. Daha küçük ölçekte, bir zamanlar Kolkhis olan sahilde Yunan kolonileri olarak tarihleri başlayan ve Sovyet döneminin sonuna kadar çok farklı dil, din, adet ve soyun bir arada yaşadığı Sohumkale, Poti ve Batum gibi şehirler de.

Bu şehirler ‘garipti’ çünkü buralarda iktidar yoğunlaşmış değildi. Tersine, Deniz’in sıcak üst tabakalarında buharlaşan oksijen gibi bir çok topluluk arasında dağılmıştı.Yüce yönetici ünvanı, aile kökleri Türkik, İranlı veya Moğol olan pastoral bozkır göçebelerinden bir erkek veya kadıa verilmiş olabilirdi. Yerel yönetim ve ekonomik işleyiş Yunanlı, Yahudi, İtalyan veya Ermeni tüccarların eline bırakılmış olabilirdi. Genellikle kiralık olan askerler İskit veya Sarmat, Kafkasyalı veya Gotik, Viking veya Anglo- Sakson, Fransız veya Germen olabilirdi. Genellikle Yunanca’yı ve Yunan geleneklerini benimsemiş olan yerel halktan zanaatkârlar kendi haklarına sahipti. Yalnızca köleler – çünkü bu şehirler var oldukları zamanın çoğunda köle kullandılar ve köle ticareti yaptılar- hiç bir zaman iktidar sahibi değildi.

Kırım sahilindeki Sudak şehri önce Yunan, sonra Bizans ve sonunda Ceneviz kolonisi oldu. Şimdi Meganom Burnu’nun batısındaki kayalıkların üstünde eğilmiş, ortaçağ İtalyan duvar ve kuleleriyle çevrili bir alandan başka bir şey yok. Burada bana, Bizans temelleri arasına kazılmış bir mezar gösterdiler; içinde bir Hazar soylusunun gövdesi varmış.

http://www.karalahana.com/karadeniz/karadeniz.htm

Hicabi AY Göndermiş. Teşekkür ederiz